‘Ik hoop dat we elkaar hier over tien jaar spreken’

Alex Hes over de Tweede Wereldoorlog

Alex Hes tijdens het interview in 2010

Alex Hes werd op 8 november 1924 geboren in Zaltbommel. Hij groeide op aan de Waterstraat in een Joods gezin, bestaande uit zijn ouders, zijn zus en zijn jongere broer. Zijn vader had een textielzaak. Toen de Duitsers in mei 1940 Nederland binnenvielen, was Alex vijftien jaar oud. Hij vertelt over angst en vervolging en over de mensen die hem en zijn familie hielpen te overleven.

Een zwaar gevoel

Op 10 mei 1940 werden we heel vroeg wakker. We hoorden het zware, brommende geluid van Duitse bommenwerpers die in groten getale over Zaltbommel vlogen, op weg naar het westen van Nederland. Die ochtend werd duidelijk dat we in oorlog waren.

Later die dag zag ik mijn vriend Huub Stuivenberg de hoek van de Gasthuisstraat en de Waterstraat. Ik had een zwaar gevoel. Ik wist niet wat er zou gebeuren, maar ik voelde dat er iets verschrikkelijks aankwam. Daar, op die straathoek, zei ik tegen Huub: ‘Ik hoop dat we elkaar over tien jaar hier kunnen spreken.’

Steeds minder mogen

Ons leven veranderde niet ineens. Het ging stap voor stap. Ik zat op de Nuts-mulo in Den Bosch. Maar op een gegeven moment mochten Joodse kinderen niet meer naar gewone scholen. We moesten naar het nieuw opgerichte Joods Lyceum. De Joodse leraren waren zelf van hun scholen ontslagen. Ik ging vanuit de vierde klas van de mulo naar de derde klas van de hbs.

Ook Joodse winkels moesten sluiten. De winkel van mijn vader natuurlijk ook. Mijn vader vroeg een Bommelse textielhandelaar of hij de spullen wilde overnemen, zodat zijn klanten geholpen konden blijven worden. Mijn vader heeft daar nooit geld voor gekregen.

Thuis mochten we geen personeel meer hebben. Op een dag was mijn moeder ziek. Mijn zus en ik deden samen de afwas toen mevrouw Philips binnenkwam. Ze keek naar mij en zei: ‘Dat is geen mannenwerk, geef mij die theedoek maar.’ Daarna hielp ze mijn moeder regelmatig met de was. Zulke kleine dingen betekenden veel.

Er kwamen steeds meer verboden. We mochten alleen op bepaalde tijden boodschappen doen. Cafés, hotels en restaurants waren verboden voor Joden. En we moesten de Jodenster dragen, een gele Davidsster met het woord ‘Jood’ erin, zodat iedereen kon zien wie wij waren.

‘Maak dat je wegkomt’

Op een donderdagavond in september 1942 stond ik voor ons huis in de Waterstraat. Majoor Loor, de commandant van de Rijkspolitie in Zaltbommel, kwam naar me toe.

‘Alex,’ zei hij, ‘ik heb opdracht gekregen om jou te fouilleren.’ Toen zei hij: ‘Maak dat je wegkomt, want ze zitten achter je aan.’ Twee dagen later, op zaterdag, dook ik onder.

Majoor Loor, de man die Alex waarschuwde om onder te duiken, staat op de achterste rij tweede van rechts - bron Regionaal Archief Rivierenland/ Het Zuiden

Ons hele gezin verdween: mijn vader, moeder, broer, zus en ik. Ik had tegen mijn vader gezegd dat ik niet mee zou gaan als we naar Duitsland moesten. Ik vertrouwde het niet. Er werd gesproken over werkkampen. Niemand wist precies wat er met de Joden gebeurde.

Verborgen boven de Duitsers

Een van mijn onderduikadressen was hotel Gottschalk in Zaltbommel. Eerst zaten we daar met zes Joodse onderduikers, later met tien. We leefden op de tweede verdieping en sliepen in kleine kamertjes en op zolder. Als er gevaar dreigde, konden we via het dak naar een andere zolder vluchten. Dan moesten we voorzichtig dakpannen optillen, erdoorheen klauteren en de pannen weer terugleggen.

Overdag maakten we ons nuttig. We schilden aardappelen, maakten groenten schoon en hielpen met schilderen en behangen. Sommige onderduikers werkten zelfs beneden in het hotel. Zij kwamen uit Amsterdam en waren in Zaltbommel niet bekend.

Het bijzondere was dat er tegelijkertijd Duitse militairen in het hotel logeerden. Wij zaten dus verborgen boven de Duitsers.

Mensen die hielpen

In november 1942 moesten de meeste Joodse inwoners van Zaltbommel zich melden in het Nutsgebouw. Van daaruit werden zij weggevoerd. Ook mijn oma, ooms, tantes en neven en nichten werden vermoord.

Mijn vader had nog geprobeerd familieleden te overtuigen om onder te duiken. Zij wilden dat niet. In hun ogen waren wij zelfs verraders, omdat wij waren weggegaan. Ze waren bang dat onze vlucht gevolgen zou hebben voor de rest van de familie.

Als ik aan de oorlog terugdenk, denk ik aan angst. Maar ik denk ook aan de mensen die hielpen. Aan mevrouw Philips, die mijn moeder bijstond. Aan majoor Loor, die mij waarschuwde. Aan de mensen die ons onderdak gaven en daarmee hun eigen leven in gevaar brachten. Zonder hen had ik dit verhaal niet kunnen vertellen.

Mijn leven werd tijdens de oorlog stap voor stap ingeperkt. Eerst mocht ik niet meer naar mijn eigen school. Daarna niet meer vrij winkelen of ergens een café binnenlopen. Onze winkel verdween. Ik kreeg een ster op mijn jas. Uiteindelijk moest ik onderduiken. Maar dankzij mensen die hun nek voor ons uitstaken, ben ik er nog.

Huub Stuivenberg heeft net als Alex de oorlog overleefd, ze zijn de rest van hun leven bevriend gebleven.

Tom Metz heeft Alex Hes in 2010 geinterviewd, dit is de eerste keer dat Tom Metz publiceert uit dit interview. Op 13 augustus 2013 is Alex Hes overleden.

Dit is deel 2 van een drieluik over het bijzondere leven van Alex Hes.