Jan Bavius de Vries

Sporen van slavernij in Harderwijk - deel 1

Harderwijk staat bekend om de visserij, de Hanze en de universiteit van Harderwijk. Deze serie sporen laat zien hoe een paar protestantse families met koloniaal-militaire achtergrond hun stempel op de stad drukten. De relatief kleine stad aan de Zuiderzee stond in de achttiende en negentiende eeuw in verbinding met Suriname, Nederlands-Indië en St. George d’Elmina in hedendaags Ghana. Dat brengt directe en indirecte sporen van slavernij mee. In vier delen gaan we in op Jan Bavius de Vries en de Friesegracht, Het Burgemeestershuis aan de Vismarkt, de vestiging van het koloniaal werfdepot en enkele inwoners ervan.(1)

Suriname en De Friesegracht

De Friesegracht, net buiten de stadsmuur van Harderwijk, is vernoemd naar burgemeester Jan Bavius de Vries (1717-1798). Zijn vader was tot 1735 commandeur – militair commandant- van Suriname. Het gezin woonde daar vanaf 1730. Jan Bavius keert in 1744, op 26-jarige leeftijd, met het schip ‘t Hart vanuit Amsterdam met zijn vrouw, twee kinderen en een tot slaafgemaakte vrouw terug naar Suriname. Zijn vrouw Maria Catharina Cores (1720 – 1768) is geboren in een gereformeerde plantersfamilie in de Commewijne. Tussen 1745 en 1752 bekleedt Jan Bavius meerdere functies in het bestuur van Suriname. Hij is onder andere lid van de Raad van Politie en Raad van Civiele Justitie. De Vries erft in 1745 een deel van de Plantage Vriesenburg Nova aan de Tapoeripakreek in het gebied van de Commewijne van zijn ouders. De slaafgemaakten noemen deze plantage later Reyziger.

Plantages in handen van De Vries

Het echtpaar De Vries-Cores verkrijgt in de jaren 1751-1752 de plantages en slavenmachten Coresburg, Goed Succes en Bodenburg. In 1771 wordt Jan Bavius de Vries eigenaar van plantage Vrieshoop.(2) Coresburg is vernoemd naar de vrouw van de Vries en is aangelegd in 1744 aan de Orleanekreek. De slaafgemaakten produceren er koffie en katoen. In 1832 zijn nog maar zes mensen op Coresburg genoteerd, verder is de plantage dan verlaten. Op plantage Vriesenburg Nova verbouwen slaafgemaakten katoen en koffie. Koffieplantage Bodenburg blijft ongeveer negentig jaar in handen van de familie De Vries. Uit de Surinaamse orale traditie is een verhaal over een plantage Goed Succes ook wel Geertruidenberg genoemd bewaard. De bastiaan, Basja Adjuku, beschermde zijn mensen tegen wrede meesters met zijn krachtige winti. De zweepslagen op een slavenrug, zouden alleen door de meesters gevoeld worden.(3)

Naar Harderwijk

Kort na de geboorte van zoon Johan Cornelis François de Vries in 1751 vertrekt het gezin naar Nederland, waar ze wonen in Culemborg en IJsselstein. In 1762 vestigen Jan Bavius, Maria Catharina en hun kinderen zich in Harderwijk.(4) Het stadsbestuur biedt hen het groot burgerschap aan, een burgerschap met extra privileges, waarvoor meestal moest worden betaald.(5) Een aantrekkelijk aanbod omdat de stad een universiteit had waar de zoons rechten konden studeren.(6) Waarschijnlijk spelen zijn dochter Hendrietta Susanna van Steenbergen-de Vries en schoonzoon, goede vriend en mede-Surinameganger Willem Hendrik van Steenbergen uit Harderwijk hierin een rol.

'Jonge mans slaaven'

In maart 1763 verkoopt Jan Bavius de Vries zijn plantage Vriesenburg Nova voor 36.000 gulden inclusief ''alle sijne bepotingen, beplantingen, slaaven, gebouwen, gronden'' aan schoonzoon Willem Hendrik van Steenbergen. Bijzonder is dat bij deze overdracht de tot slaafgemaakte met de naam Primo, ''een sekere kriool neger'' daarbij apart wordt genoemd.(7) Dat Jan Bavius de Vries zich vanuit Harderwijk nog steeds met zijn andere plantages bemoeit, blijkt uit een notariële akte uit juni 1763.(8) Bij een Amsterdamse notaris geeft Jan Bavius geeft aan de West Indische Compagnie, in de persoon van de fiscaal over de Noord en Zuyd Kusten van Afrika, die op het punt staat af te reizen met het schip De Juffrouw Elisabeth, de opdracht om vierendertig 'jonge mans slaaven' te kopen voor zijn 'plantagien in de Colonie van Suriname'. Met bijna vierduizend gulden voorschot moet de fiscaal op korte termijn zeventien mannen inschepen, voor 117 gulden per persoon. Als het bericht over hun aankomst is ontvangen, zal nog eens bijna tweeduizend worden betaald voor de overige zeventien mannen. In het jaar 1763 voeren maar liefst achttien schepen onder Nederlandse vlag vanaf de kust van Afrika naar Suriname en Curaçao. Aan boord bij vertrek waren 6192 Afrikanen. Onderweg stierven 561 van hen. De andere 5631 wachtte een leven in slavernij.

Gebrandmerkt

Jan Bavius de Vries vraagt expliciet om Fidasche of Cormantijnse mannen, afkomstig uit Fort Amsterdam aan de Guineese kust. Blijkbaar gaven slavenhandelaren dit onderling advies al door, voordat de de arts D.H. Gallandat in Noodige onderrichtingen voor de slaafhandelaren (1769) deze aanbeveling op schrift stelde. Naast de leeftijd, het vermogen tot zien, horen, de uitwendige gebreken en de inwendige kwalen, zou de geboorteplaats een factor van betekenis in de aankoop van mensen zijn, volgens Gallandat. ''Dit is de reden waarom de Guineesche slaven (alle andere zaken gelijk staande) altoos veel duurder verkocht worden, dan de Angoolsche. Onder de Guineesche slaven zijn de Cormantijnsche, de Fantijnsche en Fidasche de besten''. Jan Bavius de Vries geeft de ongewone en gruwelijke opdracht om de mannen al aan de kust van Guinea met zijn initialen IBDV te brandmerken.

Burgemeester en slavenhouder

In 1770 lukt het Jan Bavius de Vries om in het stadsbestuur van Harderwijk te komen. Naast de koloniale bestuurservaring en de al genoemde relatie met W.H. van Steenbergen, is ook het huwelijk van zoon Johan Cornelis François de Vries met de welgestelde Mechtelt van Westervelt daarin van belang geweest.(9) Van 1773 tot 1778 is Jan Bavius de Vries burgemeester. Zijn eigen financiële gewin vaart daar wel bij. De Vries vraagt een lening van honderdvijftigduizend gulden voor zijn plantage Coresburg. Tegelijkertijd verschaft hij leningen aan mensen die een huis willen kopen.(10) In 1765 koopt hij een touwbaan aan een gracht net buiten de stadsmuur. Deze gracht en de nabijgelegen Frisialaan worden naar de Vries genoemd.(11) Zo heeft 'de schatrijke Harderwijkse burgemeester Johan Bavius de Vries' een belangrijke rol gespeeld in de verbinding tussen het stadsbestuur, de militair-koloniale elite en de slavernij.

Bronnen:

  • Zie voor het archiefstuk waarin Jan Bavius de Vries de opdracht geeft tot het brandmerken, Stadsarchief Amsterdam.

(1): Dit verhaal is deels geschreven in tijden van corona. Dit betekent dat niet alle archieven beschikbaar waren. Het onderstaande verhaal is zeker voor aanvulling vatbaar, met name met onderzoek naar de vrouwen in deze geschiedenis.

(2): De slaafgemaakten noemden deze plantages /Reyziger en /Saffijn. Zie: A. van Stipriaan, Surinaams Contrast (1993), 457 & 469. Zie ook: Suriname Heritage Guide; Bodenburg & Coresburg.

(3): van Stipriaan, Surinaams Contrast, 282.

(4): In 1757 wordt zoon Charles Bavius de Vries geboren in IJsselstein. In de Franse tijd was hij burgemeester worden van Ede.

(5): Streekarchivariaat Noord-West Veluwe, afdeling Harderwijk. Het Oud Archief der gemeente Harderwijk (1935), verwerkt door P. Berends. Drukkerij Flevo Harderwijk, inv. nr. 165, p. 93.

(6): In 1770 begint J.C.F Bavius en in 1775 Charles Bavius aan hun opleidingen in de rechten aan de Universiteit van Harderwijk.

(7): Oud Rechterlijk Archief Harderwijk, inv.nr. 153., (1754-1765) Recognitie Boek der Stad Harderwijck, p. 531-532.

(8): Stadsarchief Amsterdam, Notarieel Archief, archiefnummer 5075, inv.nr. 14080. 

(9): De familie Van Westervelt had ook aandelen op plantages in Suriname en was eigenaar van Landgoed Kasteel de Essenburg in Hierden.

(10): Kroniek van Harderwijk 1231-1931, p. 160.

(11): Tot aan 1930 heet de gracht Vriesegracht, maar dit is uiteindelijk verbasterd naar Friesegracht.

 

 


Rechten

© Rune Sassen, Dineke Stam, Else Gootjes , CC-BY-NC

Relevante links

Vond u dit artikel nuttig?

Kenmerken

  • Sporen van slavernijverleden
  • Oost - West
  • 1700-1800
  • Harderwijk
  • Veluwe

Plaats

Location on map

Verwante verhalen

Lees meer

Contactgegevens

Erfgoed Gelderland
Team mijnGelderland
Westervoortsedijk 67-D
6827 AT Arnhem

026-3521690
info@mijngelderland.nl

Inschrijven nieuwsbrief

 

mijnGelderland Sociale media

erfgoed gelderland

Contactgegevens

Erfgoed Gelderland
team mijnGelderland
Westervoortsedijk 67-D
6827 AT Arnhem

T 026-3521690
E info@mijngelderland.nl