Gecompenseerden uit de Wageningse elite, deel 1

De Surinaamse banden van de familie van Daalen

Goedhart, Bloemenperk, Boomblad, en Rook: het is een greep uit de achternamen die zijn gegeven aan de slaafgemaakte personen die gebonden waren aan plantage Zorgvliet. Op deze koffieplantage in het gebied Beneden Commewijne in Suriname leefden in 1863 ongeveer 77 mensen.(1) In dat jaar werd de slavernij afgeschaft. Terwijl vele voormalig slaafgemaakten nog tien jaar door moesten werken onder het staatstoezicht, kregen de vijftien aandeelhouders van plantage Zorgvliet een bedrag uitgekeerd ter compensatie van hun verlies van menselijk bezit. Van de vijftien aandeelhouders kwamen er twee uit de Gelderse stad Wageningen: Carolina Henriëtte Maria Johanna van Daalen en haar jongere zus Anna Maria Adriana van Daalen. (2) Het contrast tussen de levens van deze twee Wageningse medeaandeelhouders en de mensen die zij tot 1863 in hun bezit hadden was groot.

Leven op de koffieplantage

De dagen op de koffieplantage waren lang. Het werk van tot slaafgemaakte mensen bestond onder andere uit het planten van bomen, het plukken, drogen en stampen van koffiebessen en het verpakken van de koffiebonen in vaten. Dit betekende dat slaafgemaakte personen op plantage Zorgvliet werkdagen van wel vijftien uur lang moesten maken. Op koffieplantages werden, naast koffie, ook bananenbomen en ‘koffiemama’s’ verbouwd. De schaduw die de deze bomen gaven was noodzakelijk om de koffiebomen te laten groeien. Dit zorgde ervoor dat slaafgemaakten op het land, anders dan op bijvoorbeeld suikerplantages of katoenplantages, relatief meer in de schaduw konden werken.(3)

Na emancipatie

Hoe is het na emancipatie met de slaafgemaakte mensen op plantage Zorgvliet vergaan? Van de ongeveer 21 families die hier rond 1863 hebben geleefd zijn er een aantal terug te traceren naar Paramaribo, maar er zijn ook voormalig slaafgemaakten terug te vinden in andere gebieden in Suriname.(4) Van bijvoorbeeld de familie Krommie, bestaande uit moeder Maria, peetvader Petrus, en kinderen Rozetta, Ferdinand en Ernstina Krommie, is bekend dat zij na het staatstoezicht in Paramaribo zijn gehuwd en zijn overleden.(5) Veel voormalig slaafgemaakten en hun nakomelingen zijn in de Volkstelling van 1921 geregistreerd als arbeider. Zij werden bijvoorbeeld landbouwers, wasvrouwen, of houtdelvers. Hier is de doorwerking van de slavernij zichtbaar: de voormalig slaafgemaakte personen van plantage Zorgvliet konden zich niet zomaar opwerken tot hogere functies. De diepe ongelijkheid van de slavernij drukt(e) haar stempel op hun toekomst.

Wageningse elite

De zussen Carolina Henriëtte Maria Johanna en Anna Maria Adriana van Daalen leefden een ander leven in de hoogste sociale kringen van Gelderland. Financiële zorgen waren er niet. Beide zussen hadden een aandeel van 15/360 in plantage Zorgvliet. Daarvoor ontvingen zij in 1863 ieder 987,5 gulden, voor die tijd een groot bedrag.(6) Daarnaast was de vader van Carolina en Anna, mr. Hermanus Bernardus van Daalen, een rijk en vooraanstaand man in Wageningen.(7) Hij was notaris, stadssecretaris, en viceburgemeester.(8) Ook was hij kerkvoogd, lid van de Schutterij en medeoprichter van de Maatschappij tot Nut van ’t Algemeen.(9) Tot slot was hij één van de oprichters van de tabaksfabriek in Wageningen.(10) Door zijn (tweede) huwelijk met Jeanne Emilie Wilhelmine Phaff, een dochter uit de militaire familie die de plantage bezat, kreeg hij een band met Suriname.(11)

H.B. van Daalen bezat verschillende panden in de Wageningse binnenstad.(12) In het huidige Wageningen zijn de panden te lokaliseren op Hoogstraat 52 en 54 en Heerenstraat 37, 39 en 41. In deze grote en statige panden zijn Carolina en Anna opgegroeid. Er zijn geen aanwijzingen dat Carolina en Anna ooit met hun familie naar Suriname zijn afgereisd.

Wagenings contrast

Vanwege zijn functie als notaris komt Hermanus Bernardus van Daalen veelvuldig voor in de Wageningse archieven. Zo legaliseerde hij de vrijheidsakte van Andries Lau, bediende van dominee Conrad Schwiers en zijn vrouw Mary Stafford, die woonden in het Bassecour in de Wageningse binnenstad.(13) Enerzijds was H.B. van Daalen dus betrokken bij de vrijheid van een voormalig slaafgemaakt persoon. Anderzijds bracht zijn tweede vrouw een aandeel in een Surinaamse plantage mee in het huwelijk en werd dit aandeel doorgegeven aan zijn dochters.

Van west naar oost

Anna Maria Adriana van Daalen huwde in 1848 met Pieter Poel, een houtkoopman.(14) Hij overleed in 1866 in Wageningen.(15) Tussen 1871 en 1876 verhuisde Anna met haar familie, waaronder haar dochter Henriëtte Carolina Maria Johanna Poel en zus Carolina, naar Delft.(16) Anna overleed daar in 1873.(17) Carolina bleef ongetrouwd en overleed in 1883 in Delft.(18)

Dochter Henriëtte Carolina Maria Johanna Poel trouwde in 1877 in Delft met Johannes Petrus van Velthuysen, lieutenant in het Oost-Indisch leger. Het paar verhuisde naar Java in Nederlands-Indië.(19) Niet alleen had de familie van Daalen banden met Nederlands West-Indië: door dit huwelijk werd deze Wageningse familie ook actief in het kolonialisme in Oost-Indië.

Deze serie sporen over ‘gecompenseerden’ uit Gelderland is tot stand gekomen dankzij een samenwerking met de opleiding Geschiedenis van de Radboud Universiteit. Lees ook het andere Spoor van Inge de Vries over 'gecompenseerden' uit Wageningen.

Bronnen en verder lezen:

  1. Philip Dikland, koffie plantage Zorgvliet aan de Commewijnerivier (2000, aangevuld 2012); Nationaal Archief, Suriname en Nederlandse Antillen: Vrijverklaarde slaven Emancipatie 1863.
  2. Nationaal Archief, Archief 2.02.09.08 Inventaris van het archief van de Algemene Rekenkamer 1814-1919: Comptabel Beheer, inventarisnummer 228 Plantage-slaven Suriname: plantages T-Z, NL-HaNA_2.02.09.08_228_0839, borderelnummer PL232.
  3. Carel van Hest, Atlas van plantages in Suriname 1667-1930 (Paramaribo 2019) 67-80. 
  4. Via krantenartikelen (Delpher) en Namenklapper Volkstelling 1921
  5. De Surinamer: nieuws- en advertentieblad, 15-06-1905Koloniaal Nieuwsblad, 16-12-1868; Surinaamsche courant en Gouvernements advertentie blad, 27-02-1866; Suriname: koloniaal nieuws- en advertentieblad, 23-02-1875Suriname: koloniaal nieuws- en advertentieblad, 02-11-1886; De West: nieuwsblad uit en voor Suriname,20-07-1936.
  6. Nationaal Archief, Archief 2.02.09.08 Inventaris van het archief van de Algemene Rekenkamer 1814-1919: Comptabel Beheer, inventarisnummer 228 Plantage-slaven Suriname: plantages T-Z, NL-HaNA_2.02.09.08_228_0839, borderelnummer PL232
  7. Gemeentearchief Wageningen (GW), Index Belastingregister 1834, Classificatierol 1834.
  8. GW, Inventaris van het Oud Archief der gemeente Wageningen (1335) 1500 – 1815; GW, Inventaris Notariële Archieven Wageningen (1811-1915).
  9. GW, Inventaris van het Archief der Archief der Nederlands Hervormde Gemeente Wageningen Wageningen Kerkvoogdij 1454 -1927 (1953); GW, Inventaris van archieven van het Departement Wageningen Departement Wageningen van de Maatschappij tot Nut Maatschappij tot Nut van 't Algemeen van 't Algemeen 1807-1960, 1967-1979. Anton Zeven, MR. HERMANNUS BERNARDUS VAN DAALEN HARDERWIJK 1782 - WAGENINGEN 1850, Oud Wageningen 15 (1) 1987 (PDF).
  10.  Bob Kernkamp/Gemeentearchief Wageningen, Commissie tot regeling en afdoening van de vorderingen met betrekking tot het Tabaksmagazijn, 1812-1851 (ongepubliceerd).
  11.  Gelders Archief, archief 0207 Burgerlijke stand Gelderland, dubbelen, inventarisnummer 2635, aktenummer 90, 19-12-1850.
  12. Anton Zeven, Wie Woonde Waar in Wageningen?; GW, Inventaris van stukken betreffende een pand aan de Hoogstraat en daar achter gelegen panden aan de Achterstraat (de huidige Herenstraat) te Wageningen 1743-1912.
  13. Wageningers met Afrikaanse roots in de negentiende eeuw, mijnGelderland.
  14. Gelders Archief (GA), archief 0207 Burgerlijke stand Gelderland, dubbelen, inventarisnummer 2634.
  15. Idem.
  16. Stadsarchief Delft (SD), Bevolking, inventarisnummer 16.58, folio 663, 1861-1876.
  17. SD, BS Overlijden, archiefnummer 0015, aktenummer 480, 1873.
  18. SD, BS Overlijden, inventarisnummer 15.599, nummer 791, 11-11-1883.
  19. SD, BS Huwelijken, inventarisnummer 15.226, 14-9-1877; Delftsche courant, 16-04-1882.


Rechten

© Inge de Vries, CC-BY

Relevante links

Vond u dit artikel nuttig?

Kenmerken

  • Sporen van slavernijverleden
  • Oost - West
  • 1800-1900
  • Wageningen
  • Arnhem e.o.

Plaats

Location on map

Verwante verhalen

Lees meer

Contactgegevens

Erfgoed Gelderland
Team mijnGelderland
Westervoortsedijk 67-D
6827 AT Arnhem

026-3521690
info@mijngelderland.nl

Inschrijven nieuwsbrief

 

mijnGelderland Sociale media

erfgoed gelderland

Contactgegevens

Erfgoed Gelderland
team mijnGelderland
Westervoortsedijk 67-D
6827 AT Arnhem

T 026-3521690
E info@mijngelderland.nl