Christina Martha Tiahahu en Maurits Ver Huell - Deel 1

Drie vrouwen in Nederlands Oost-Indië volgens de Gelderse marine-officier Maurits Ver Huell

“Met eene kruis-Orangbaai van Noessa Laut werd bij ons aan boord gebragt, het hoofd der muitelingen van dat eiland, Paulus Triago, Radja van Aboeboe, vergezeld van een jong en schoon Indiaansch meisje. Spoedig vernam ik, dat zij de eenige dochter van den gevangen Radja was, en Christina Martha heette. Bij alle gevechten tegenwoordig, had zij niet alleen de wapens van haren grijzen vader gedragen, maar zelfs onder de voorvechters den Tjakileli of krijgsdans mede gedaan, en in dapperheid en bloeddorstigheid uitgemunt”. (1)

Wie was Christina Martha Tiahahu?

Het antwoord op deze vraag is niet gemakkelijk te geven. Bronnen zijn schaars en eenzijdig, lokale orale overleveringen lijken afwezig. (2) Christina Martha is geboren in de dorpsgemeenschap Abubu op het eiland Nusalaut. Een precieze geboortedatum is onbekend, net als die van haar doop. En wanneer zij pas als tiener is gedoopt, wat was dan de inheemse naam van het meisje ‘Christina Martha’? (3)

Over haar moeder is niets bekend, niet eens een naam. Zij moet al vroeg zijn overleden. Christina’s vader Paulus Tiahahu was een (christelijke) Molukse strijder tegen het Nederlandse koloniale regime en de vijftig ruim gepasseerd toen zijn dochter werd geboren. Het geslacht van Tiahahu behoorde tot de stichters van Abubu en vervulde al eeuwenlang de functie van kapitan, voorvechter van de dorpsgemeenschap. Paulus werd door de Nederlanders beschouwd als een van de belangrijkste opstandelingen van het eiland Nusalaut. In alle contemporaine bronnen wordt Christina Martha omschreven als de wapendraagster van haar vader. Het is echter niet duidelijk welk direct aandeel zij in de oorlog hebben gehad.

‘Zeer schadelijke sujetten’

Christina Martha Tiahahu kwam op 14 november 1817 als krijgsgevangene aan boord van het schip van Ver Huell. De Pattimura oorlog was bijna ten einde. Ver Huell besteedt relatief veel aandacht aan deze jonge Molukse vrouw, de verhoren van de gevangengenomen strijders en oorlogsleiders, mogelijk omdat dit juist de gebeurtenissen zijn waarbij hij direct betrokken is geweest. Christina Martha werd vrijgesproken voor haar aandeel in de oorlog, haar vader werd wel veroordeeld en geëxecuteerd, zijn lichaam door Nederlandse matrozen en militairen onteerd. Christina Martha werd daarna ‘bij den schoolmeester van Aboeboe besteed’. (4)

Christina Martha ontsnapte al snel aan haar huisarrest. Welke hoop op een toekomst in vrijheid zou zij hebben gehad? Haar ontsnapping was van korte duur, de lokale elite van het eiland verzocht de Nederlandse bezetter om haar en andere ‘zeer schadelijke sujetten’ van het eiland te verwijderen. (5)

Een tragische heldin

Op 17 december kwam Christina Martha zo opnieuw bij Ver Huell aan boord, onderweg om te worden verbannen en weggevoerd naar een leven van dwangarbeid in slavernij. De gezondheid van Christina Martha verslechterde snel en zij weigerde medicatie en voedsel tot zij uiteindelijk op 2 januari 1818 op zee overleed. Christina Martha kreeg tussen de eilanden Buano en Obi een anoniem ‘zeemansgraf’ in de Seramzee. (6)

Ver Huell is de enige ooggetuige die over Christina Martha Tiahahu heeft gepubliceerd en haar beeltenis op papier heeft vastgelegd. Zijn beschrijving, verbeelding en publicaties spelen een belangrijke rol in de beeldvorming en status van nationale heldin, waarbij feit en fictie steeds meer zijn vermengd. Lees hier meer over in Pahlawan nasional Martha Christina.

Noten:

  1. Ver Huell, Q.M.R., Herinneringen van eene reis naar de Oost-Indiën I, p.248; vergelijk het Journaal door 2e luitenant-ter-zee H.P.N. 't Hooft gehouden aan boord van het linieschip de Admiraal Evertsen, 1 december 1816 – 21 april 1819, d.d. 14 november.
  2. Veel bronnen over de Pattimura oorlog, waarin Christina Martha Tiahahu soms (kort) wordt beschreven zijn samengebracht en bewerkt door Chr. van Fraassen en online beschikbaar. Naast deze bronnen en de geschriften van Q.M.R. Ver Huell heb ik bij het schrijven van de sporen over Christina Martha dankbaar gebruik gemaakt van de belangrijke studie van Hans Straver, Vaders en dochters. Molukse historie in de Nederlandse literatuur van de negentiende eeuw en haar weerklank in Indonesië (2018), speciaal pp. 133-228.
  3. Christina Martha Tiahahu is  geboren rond 1800, het is onduidelijk of zij als baby gedoopt is, of pas op latere leeftijd. Tijdens Britse overheersing lag kinderdoop grotendeels stil onder een baptistenpredikant. Vanaf 1815 worden met de komst van predikant Joseph Kam op de Ambonse eilanden geregeld massale doopplechtigheden gehouden na de dienst.
  4. Ver Huell, Q.M.R., Herinneringen I, pp. 248-254; Gelders Archief, Toegang 2039, inv.nr. 60, Manuscript van de Herinneringen, pp 238-246, scans 0134-0139.
  5. Verbanning van opstandelingen van Nusalaut, Besluit Schout-bij-Nacht Commissaris-Generaal Buyskes, 9 februari 1818, no. 199.
  6. Ver Huell, Q.M.R., Herinneringen I, pp. 270-272, Ver Huell, Q.M.R., Herinneringen II, pp. 1-3; Manuscript pp 257-259 en 268-269, scans 0144-0145 en 0150; vgl. Journaal H.P.N. ‘t Hooft (zie noot 1), subdato 23 december 1817, 2 januari 1818; zie ook Fraassen & Klapwijk, Herinnering (2008) p.325-326; Hagen, Koloniale oorlogen (2018) p.278-279.


Rechten

© Aschwin Drost, Scribe Diem, CC-BY

Relevante links

Vond u dit artikel nuttig?

Kenmerken

  • Sporen van slavernijverleden
  • Oost - West
  • 1700-1800
  • Arnhem
  • Arnhem e.o.

Plaats

Location on map

Verwante verhalen

Lees meer

Contactgegevens

Erfgoed Gelderland
Team mijnGelderland
Westervoortsedijk 67-D
6827 AT Arnhem

026-3521690
info@mijngelderland.nl

Inschrijven nieuwsbrief

 

mijnGelderland Sociale media

erfgoed gelderland

Contactgegevens

Erfgoed Gelderland
team mijnGelderland
Westervoortsedijk 67-D
6827 AT Arnhem

T 026-3521690
E info@mijngelderland.nl