Historische bruggen in Gelderland

Geschiedenis

Vóór 1836 werden bruggen gebouwd van steen (baksteen, natuursteen) en van hout. De eerste bruggen van ijzer en staal zijn vermoedelijk gebouwd in Nederland in 1836. Later in de negentiende eeuw kwamen de spoor- en tramwegen en ook het landwegennet tot grote ontwikkeling. De bouw van betonnen bruggen gebeurde voornamelijk vanaf 1950. Met name op het gebied van de ontwikkeling van beweegbare bruggen was en is, voornamelijk in het westen en noorden van Nederland, ons land toonaangevend. Beweegbare bruggen zijn met name van belang waar de kruising tussen land- en waterweg nagenoeg op gelijke hoogte ligt. In de wederopbouwperiode zijn vanwege de oorlogsschade en het snel toenemende verkeer veel bruggen gerenoveerd en nieuw gebouwd. Hierdoor hebben wij anno 2026 te maken met een grote renovatie-opgave.

Een brug is geen huis

Bruggen hebben, ten opzichte van gebouwen, een relatief korte levensduur. Hiervoor zijn verschillende oorzaken aan te wijzen. Allereerste hebben de materialen waarvan de bruggen zijn gemaakt geen onbeperkte levensduur. Zo ging men er in de negentiende eeuw vanuit dat houten bruggen iedere twintig jaar vervangen moesten worden. Ook beton dat aan de buitenlucht wordt blootgesteld is gevoelig voor aantasting. In het beton komt namelijk niet-gebonden (vrije) kalk voor, dat onder invloed van zuren uit de lucht en water kan worden omgezet in andere verbindingen. Niet alleen wordt het beton aan de buitenzijde aangetast, ook het wapeningsijzer lijdt hieronder.

De aantasting van de ijzeren bruggen wordt veroorzaakt door de weersomstandigheden, maar ook door de samenstelling van de lucht. IJzerconstructies worden sneller aangepast als ze bijvoorbeeld bij zee liggen, door het zout, maar ook de toegenomen industriële ontwikkeling, waaronder chemische industrieën, heeft een grote invloed. Daarnaast kan er met name bij spoorbruggen vermoeidheid van het materiaal optreden, waardoor de veiligheid van de constructies achteruitgaat.

Inmiddels krijgt men door de klimaatverandering, met sterk wisselende temperaturen, ook steeds meer vraagstukken omtrent de werking van materialen. Ook komen er tegenwoordig nog andere vraagstukken bij zoals recycling en duurzaamheid (beton). Men overweegt weer het beton deels te vervangen door hout. Als gevolg van een tekort aan personeel wordt ook aan robotisering gedacht.

Gemotoriseerd verkeer

De grote toename van het aantal auto's heeft ook grote invloed gehad. Aanvankelijk werd er voor de auto nog weinig ruimte beschikbaar gesteld. Het ontwerp voor de overbrugging van de Waal bij Nijmegen uit in 1908 ging uit van een breedte van 6,6 meter, waarbij ook rekening was gehouden met ruimte voor een tramrijtuig van 2,2 meter. Bij de opening van 1936 was de Waalbrug bij Nijmegen al te smal (zie foto). In Nederland werd voor verkeersbruggen omstreeks 1900 rekening gehouden met wagens met een maximum gewicht van circa 5 ton. In 1990 was dit al opgelopen voor de zwaarst belaste bruggen naar wagengewichten van 60 ton.

Soorten bruggen

De vroegste bruggen over grote rivieren waren de schipbruggen. Je kon ze vinden bij Doesburg (1643-1952), Arnhem (1603-1935), Westervoort (1763-1901), Nijmegen (1657-1936) en Zutphen (1604-1865/1936). De schipbruggen bestonden uit drijvende schepen met daaroverheen een brugdek. Als er een schip aankwam, werd de brug geopend door middel van ophaalbrug (Zutphen), een gierbrug (Nijmegen) of door door een deel van de brug weg te varen. De gemoderniseerde schipbrug bij Doesburg kreeg in 1881 ook de mogelijkheid van railverkeer, ten behoeve van de tramlijn Dieren - Doesburg - Doetinchem. In Zutphen ligt in de Museumhaven nog een brugschip van de laatste schipbrug, inmiddels dus 125 jaar oud.

Ook kent Gelderland verschillende spoorbruggen. Bij Westervoort is de eerste Nederlandse spoorbrug geopend in 1856. Hierna volgden meerdere spoorbruggen in Gelderland. In 1868 had de Kuilenburgse spoorbrug bij Culemborg de reputatie van de langste overspanning ter wereld. De spoorbrug over de Waal bij Nijmegen is geopend in 1879.

De Katerveer over de IJssel tussen Zwolle en Hattem uit 1930 was één van de eerste grote rivierbruggen die werden gebouwd in het kader van het Rijkswegenplan 1928. Er was nog weinig ervaring met de bouw van verkeersbruggen en men oriënteerde zich op de Duitse bruggenbouw. De beweegbare bruggen zijn al vlug uit beeld verdwenen, omdat zij relatief een kleine rijweg-breedte hadden. In Gelderland zijn er anno 2026 nog 26 te vinden. Veelal in de omgeving van Doetinchem, zoals bij Keppel over de Oude IJssel.

Bronnen:

• Nederlandse Bruggen Stichting en Technische Universiteit Delft, Pie rapportenreeks: Compendium bruggen, Stichting Projectbureau Industrieel Erfgoed, Zeist 1994.
• Nederlandse Bruggen Stichting en Technische Universiteit Delft, Pie rapportenreeks: Bruggen als industrieel erfgoed, Stichting Projectbureau Industrieel Erfgoed, Zeist 1994.
• Rijkswaterstaat, ‘Podcast: Ook een brug gaat met pensioen', 25 juni 2024, https://www.rijkswaterstaat.nl/nieuws/podcasts-rijkswaterstaat.

Verder lezen:

• Nederlandse Bruggenstichting, Bruggen in Nederland 1800 – 1940, redactie J. Oosterhoff, 3 delen, uitgeverij Matrijs, 1998.
• Rijkswaterstaat, ‘Podcast Een brug verkopen op Marktplaats’, en ‘Podcast Wederopbouwbruggen', https://www.rijkswaterstaat.nl/nieuws/podcasts-rijkswaterstaat.
• Nederlandse Bruggenstichting, https://www.bruggenstichting.nl/.
• Wilke Schram, Schipbruggen 1600-1952: Tussen veerponten en vaste bruggen, uitgeverij Verloren, Hilversum 2025.
• Waterkaart Live, ‘Alle beweegbare bruggen in Gelderland', https://waterkaart.net/gids/bruggen-provincie.php?naam=Gelderland.

Rechten

Olga Spekman, CC-BY