De Woerden in het rivierengebied

Geschiedenis

Woerden boden droge voeten in bange tijden waarin het rivierwater landinwaarts stroomde. Vanaf de 10de eeuw, in een nattere periode in de geschiedenis, wierpen de bewoners van verschillende dorpen kaden en dijken op. De natuurlijke verhogingen in het landschap waar men woonde boden op den duur echter niet meer voldoende bescherming. Het water in de rivieren bleef stijgen, als gevolg van het winnen van land op de rivieren. Voor de ophoging gebruikte men alles wat voorhanden was, zoals puin, taaie koeienhuiden, maar vooral materiaal dat in de omgeving werd afgegraven. Hierdoor worden tegenwoordig ook archeologische vondsten in de woerden gedaan.

Hoge waterstanden, gecombineerd met intense kou, veroorzaakten vanaf de 15e eeuw steeds vaker kruiend ijs. Dit had een vernietigende kracht, waardoor dijken doorbraken en het rivierwater landinwaarts stroomde. Woongronden op oeverwallen moesten daarom verder worden opgehoogd. Uiteindelijk werden ook vluchtschuren gebouwd, zoals de vluchtschuur bij de kerk van Herveld. Toen het ophogen van woonerven niet meer voldoende bescherming bood, werden vloedzolders boven de stallen gebouwd. Hierbij werd een soort brug getimmerd waarover de koeien naar de ruimte boven de stal konden worden gebracht.

Woerden binnendijks en buitendijks

Het rivierenlandschap, waarin de woerden zijn gesitueerd, is globaal te verdelen in een binnendijks en buitendijks gebied. Direct aan de rivier liggen de buitendijkse gebieden. Hier heeft het water vrij spel. De woerden in deze gebieden bieden bij een overstroming een veilig heenkomen aan dieren die in de uiterwaarden leven. Binnendijks, in de open komgebieden, is vaak sprake van (intensief) agrarisch grondgebruik.

De woerden van de Overbetuwe, Neder-Betuwe en Lingewaard

De woerden van de Overbetuwe, Neder-Betuwe en Lingewaard zijn beschreven in een rapport van Landschapsbeheer Gelderland uit 2013. In deze gemeenten zijn respectievelijk 81, 69 en 25 woerden geïdentificeerd. Hieronder worden een aantal bijzondere voorbeelden beschreven.

15e tot 19e eeuw

De overwalwoerden ontstonden in deze periode. De natuurlijke hoogten bleven vóór de bedijking meestal nog gespaard bij overstromingen. Na de bedijking in de 15e eeuw veranderde dat. Er kwamen steeds hogere waterstanden en steeds meer dijkdoorbraken en overstromingen, vaak gepaard met verwoestend ijsgeweld. Uiteindelijk moesten ook de boeren op de oeverwal hun erven gaan ophogen.

Een fraai voorbeeld is de dorpswoerd van Hemmen. Ter hoogte van het huidige kloostercomplex in Huissen lag een heuvel met een ommuurd terrein, met een vierkante toren en andere gebouwen. Rondom deze burchtheuvel en de nabije Hazenberg met zijn Grote Toren lagen verdedigingsgrachten. De kloosterheuvel in Huissen is een buitenbeentje onder de woerden: deze is voornamelijk voor de verdediging aangelegd. Rond 1858 verrees op de heuvel een klooster.

18e en 19e eeuw

In deze periode daalde het vertrouwen in de dijk als bescherming tegen overstromingen tot een nulpunt. Vaker dan ooit leken overstromingen voor te komen. De in het verleden opgehoogde erven boden geen garantie meer op droge voeten. Dit dwong tot het aanleggen van vluchtwoerden, waarnaar kon worden uitgeweken bij watersnood.

Symbolisch voor de angst voor de waterwolf was ook de aanleg van vloedzolders. In Museumboerderij Den Tip is er nog één te bewonderen. Daarnaast werden heuvels opgeworpen voor de bouw van hoogwatervrije onderkomens, zoals de Vluchtheuvelkerk in Zetten. In 1870 nam dominee Heldring het initiatief om deze kerk te bouwen. Op de zolder van dit kerkje konden arme bewoners, die in lemen hutten op de lage gronden woonden, een veilig heenkomen vinden.

Hier en daar ontstonden linten van boerderijen op woerden langs de rivierbandijken. Deze zijn nog volop te vinden langs de Oude Dijk in Eldik/Ochten en langs de Rijnbandijk in Opheusden. In Opheusden is nog goed te zien hoe de woonhuizen als het ware meegroeiden met de dijkverhoging.

In de loop van de eeuwen waren er verschillende aanleidingen om in de uiterwaarden ook woerden op te werpen. Dat varieerde van boerenerven tot steenfabrieken (de Roswaard bij Doornenburg), scheepswerven (bij Hulhuizen en Dodewaard) en veewoerden (bij Randwijk en Opheusden).

Bron:

• Inspiratieboek Woerden. Veilige oorden bij hoogwater, Stichting Landschapsbeheer Gelderland, mei 2013.

Verder lezen:

• Modderman, P.J.R., 'Oudheidkundig onderzoek oude woongronden Over- en Neder-Betuwe', Oudheidkundige Mededelingen uit het Rijksmuseum van Oudheden te Leiden, NR 30, 1949, p. 66-93.
• 'Historie', Landgoed De Heerlijkheid Hemmen, https://www.landgoedhemmen.nl/historie/.
• Museumboerderij Den Tip, https://museumboerderijdentip.nl/.
• Landgoed de Brouwketel, https://landgoeddebrouwketel.nl/landgoed/ (een voorbeeld van een woerd in de uiterwaarden).

Rechten

Olga Spekman, CC-BY