Tentoonstelling | Van monster tot feministisch icoon: Valkhof Museum presenteert 3.000 jaar Medusa

Medusa is de eerste grote internationale tentoonstelling in Valkhof Museum na de heropening in juni. Met bruiklenen uit onder andere het British Museum, het Louvre, het Victoria and Albert Museum en het Nationaal Archeologisch Museum van Napels én nieuw werk van hedendaagse kunstenaars, laat het museum zien waarom de mythe van Medusa juist nu weer relevant is. Haar eeuwenoude verhaal raakt direct aan actuele vragen over macht, schoonheid, gender, geweld en de verhouding tussen mens en natuur.

Wie bepaalt wie het monster is?

In de oudste verbeeldingen was Medusa geen mooie vrouw met slangenhaar, maar een afschrikwekkend wezen met slagtanden, uitpuilende ogen en een uitgestoken tong. Haar afbeelding werd gebruikt om huizen, tempels en schilden te beschermen tegen het kwaad. Pas later kreeg zij een menselijke biografie en veranderde ze in een mooie jonge vrouw die door Poseidon werd verkracht en vervolgens door Athena werd gestraft en in een monster veranderd. Vervolgens werd de held Perseus erop uitgestuurd om haar te doden en haar hoofd terug te brengen.

In de kunstgeschiedenis werd Medusa meestal bekeken door de ogen van anderen. Ze werd monster, slachtoffer of trofee, terwijl Perseus de rol van held kreeg. De tentoonstelling stelt daarom de vraag: wie bepaalt eigenlijk wie een held is, wie een slachtoffer en wie een monster?

Medusa kijkt terug

De tentoonstelling opent met 'Medusa met het hoofd van Perseus' van Luciano Garbati. In dit beeld zijn de klassieke rollen omgedraaid: niet Perseus houdt het afgehakte hoofd van Medusa omhoog, maar Medusa staat met het hoofd van Perseus in haar hand. Het werk werd wereldwijd bekend als symbool binnen de #MeToo-beweging en vormt de sleutel tot de tentoonstelling.

Ook werken van onder anderen Iris van Herpen, Laetitia Ky, Carolein Smit, en Koen Vanmechelen worden verbonden met historische voorstellingen van Medusa. Daarbij komen ook haar verschijningen in mode, film, games en populaire cultuur aan bod. Zo toont de tentoonstelling hoe Medusa voor veel mensen een anker is voor vernieuwing en sociale verandering.

Een monumentaal afgietsel van het archaïsche tempeltimpaan van Korfoe toont Medusa als krachtige Gorgo en beschermster. In een nieuw werk dat Carolein Smit speciaal voor Valkhof Museum maakt, krijgt het monster opnieuw een hedendaagse betekenis.

Van slachtoffer naar gids voor de toekomst

In het laatste deel van de tentoonstelling verschijnt Medusa als feministische, antikoloniale en ecologische denkfiguur. Feministische schrijvers en kunstenaars hebben haar herontdekt als een vrouw die niet gevaarlijk is omdat zij kwaadaardig is, maar omdat zij zich niet laat beheersen.

Ook haar verbondenheid met dieren, water en aarde krijgt aandacht. Als hybride wezen, mens, dier en monster tegelijk, biedt Medusa een alternatief voor een wereldbeeld waarin de mens boven de natuur staat.

"Medusa laat zien dat verhalen nooit neutraal of onveranderlijk zijn. Iedere tijd maakt haar tot iets anders: monster, slachtoffer, verleidster of heldin. Door haar opnieuw aan te kijken, vertellen we niet alleen een eeuwenoude mythe, maar tonen we ook hoe dit verhaal doorwerkt in de beeldcultuur en machtsverhoudingen van onze eigen tijd.” Hedwig Saam, directeur Valkhof Museum

Over Anchoring Innovation

De aanleiding voor Medusa ligt bij Anchoring Innovation, een landelijk onderzoeksprogramma waarin oudheidkundigen van de universiteiten van Amsterdam, Groningen, Leiden, Nijmegen en Utrecht samenwerken. Centraal staat de vraag hoe mensen vernieuwingen begrijpen en aanvaarden door ze te verbinden met bestaande kennis, verhalen en tradities. De onderzoekers bestuderen daarbij zowel innovatie in de Grieks-Romeinse oudheid als de manieren waarop de oudheid in latere tijden steeds opnieuw wordt geïnterpreteerd en ingezet. Anchoring Innovation maakt deel uit van een tienjarig Zwaartekrachtprogramma dat wordt ondersteund door het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Een tentoonstelling die alle zintuigen aanspreekt

De scenografie wordt ontworpen door het Arnhemse ontwerpcollectief Maison the Faux. Bezoekers bewegen door lichte en donkere ruimtes waarin geluid, projectie, geur en tactiele materialen onderdeel zijn van de ervaring.

De presentatie behandelt ook seksueel geweld en slachtofferschap. Deze onderwerpen worden in een afzonderlijke, verstilde ruimte benaderd, waarin niet het beeld maar de stem van Medusa centraal staat. Bij binnenkomst worden bezoekers duidelijk geïnformeerd over mogelijk gevoelige inhoud.

Publicatie: Medusa van tempel tot tattoo

Tegelijk met de tentoonstelling verschijnt het boek 'Medusa van tempel tot tattoo'. Het is het eerste overzichtsboek over 3.000 jaar Medusa in Nederland. 'Van tempel tot tattoo' biedt verdieping aan de hand van essays en een gecureerde selectie van beelden.Het boek is samengesteld door Valkhof Museum, Maarten De Pourcq, classicus en hoogleraar cultuurwetenschappen aan de Radboud Universiteit Nijmegen en Martje de Vries, classica en onderzoeker aan de Radboud Universiteit Nijmegen. 'Van Tempel tot tattoo' wordt uitgegeven door WBooks, € 34,95.

Over Valkhof Museum

Valkhof Museum vertelt verhalen op het kruispunt van tijden, mensen, culturen en ideeën. Verhalen over toen en nu, over kunst en geschiedenis, en over het individu in relatie tot de ander. De geschiedenis is niet alleen iets van het verleden, maar leeft voort in het heden. Door onverwachte verbanden te leggen, nodigt het museum uit om met een nieuwe blik naar zowel verleden als heden te kijken. Gelegen in Nijmegen, aan de voormalige noordgrens van het Romeinse Rijk, is het een plek waar al duizenden jaren levens en verhalen samenkomen en waar grenzen voortdurend worden getrokken en doorbroken.