Oorlog

De provincie Gelderland is uitzonderlijk rijk aan zichtbare en onzichtbare restanten van het militaire verleden: Romeinse legerkampen, middeleeuwse kastelen, historische vestingsteden, waterlinies, kazernes en militaire oefenterreinen op de Veluwe en slagvelden rondom Arnhem en Nijmegen.

Veel tastbare herinneringen zijn nog in situ aan te treffen, bijvoorbeeld in de oude vestingsteden Hattem, Elburg, Zutphen en Groenlo en in het landschap, zoals de 19e eeuwse forten rondom Nijmegen en de bunkers en waterwerken van de IJssellinie (20e eeuw).

De Gelderse militaire geschiedenis kent tevens vele kleurrijke personen, van wie in diverse Gelderse musea getuigenissen te vinden zijn: de Hertog van Gelre, Maarten van Rossem, Jan van Wassenaer, Jan van Schaffelaar, Menno van Coehoorn, Jan van Hoof en vele anderen.

Daarnaast wordt ons koloniaal militair verleden verbeeldt in Museum Bronbeek te Arnhem.

Gelderse archieven en collecties beschikken over een grote hoeveelheid beeld- en geluidsmateriaal en foto's, evenals persoonlijke getuigenissen in de vorm van dagboeken en ooggetuigenverslagen. Ook werden veel verhalen van burgers, bv. bewoners van Gelderland en onderduikers, opgetekend en gepubliceerd. In mijngelderland.nl kunt u bladeren door de Gelderse militaire geschiedenis.

Opgeblazen IJsselbrug mei 1940
Doetinchem in de Tweede Wereldoorlog
De oorlog in Doetinchem begon 10 mei 1940 met het opblazen van de Oude IJsselbrug heel vroeg in de ochtend. Hierbij kwam kapitein Van Voltelen...
Het verhaal van de viswijven op een deurkalf van het Stadhuis aan de Markt.
Strijd om de mijter
Op een deurkalf van het Stadhuis zien we het droevige einde van Jan van Buren uitgebeeld. In de late...
Bowlespark (1) © Collectie Historische Vereniging Oud-Wageningen
Van spionage naar spergebied
Als in september 1944 de geallieerden beginnen met de grootscheepse bevrijdingsactie Operatie Market Garden denken de Wageningers dat de vrijheid dichtbij is. Verzetsgroepen helpen de...
De muur met spreekgestoelte begrensde het terrein van NSB-leider Mussert in Lunteren. Bron: Collectie Gemeentearchief Ede, nr GA19344
Ede in de Tweede Wereldoorlog
Elk voorjaar rept zich een groep leerlingen van een Edese basisschool met borstels en poetsdoeken naar de hellingen van de Paasberg. Daar staat het Mausoleum:...
Joods monument aan de Boliestraat
Doetinchemse joden in de Tweede Wereldoorlog
In Doetinchem is voor de Tweede Wereldoorlog sprake van een bloeiende joodse gemeenschap. Vooral in de Boliestraat vond men joodse middenstanders.
Blijf staan, gedicht van Ben Sikken. © Afbeelding: E. Hoeven
Blijf staan en vecht
In het najaar van 1944 merken de Duitsers dat er in Wageningen gespioneerd wordt voor de geallieerden. Daarom moeten alle inwoners de stad verlaten. Wageningen...
IJssellinie Lingewaard
In het begin van de jaren 50 werken inwoners van Bemmel en omgeving aan de bouw van een gigantisch drijvende stuw, die bij de steenfabriek...
Brand op Goeden Vrijdag
Stadsbranden
Doetinchem heeft twee grote stadsbranden gehad die op Goede Vrijdag uitgebroken zijn.
Het verhaal van de viswijven op een deurkalf
Strijd om de mijter
In de late middeleeuwen is de Utrechtse bisschop oppermachtig. In het omvangrijke bisdom heeft hij kerkelijke, maar ook wereldlijke macht. Een belangrijke en gewilde baan...
De 'puinexpres' rijdt over de desolate Groenmarkt, 1945
Het Bureau Afvoer Burgerbevolking
Tiel is tijdens de Tweede Wereldoorlog tweemaal geëvacueerd. Eerst kortstondig, van 13-15 mei 1940. Vervolgens langduriger in 1944-1945. Met de dag...
Boten vol evacuees bij de haven van Wageningen © Collectie Historische Vereniging Oud-Wageningen
Poes
Op 10 mei 1940 begint de oorlog. Vanwege de gevechten moeten de inwoners van Wageningen meteen de stad uit. Mevrouw Van Dodewaard-Rijksen was er als...
Arnhem. De Koningsweg, in het midden, van links naar rechts. Onder Klein Heidekamp en Groot Heidekamp, 14-03-1945. © Gelders Archief
Deelen opgedeeld
Net na de oorlog lag Nederland in puin. De nieuwe machtsverhoudingen in de wereld hadden ook gevolgen voor vliegveld Deelen bij Arnhem. Het vliegveld, dat...
04 Utrechtseweg
Utrechtseweg 87
In de beeldentuin van het Museum voor Moderne Kunst staat het beeld "The Warrior" van de Engelse kunstenaar Henry Moore (1898-1986). Moore had in de...
1672 dwangleveranties aan Fransen
Het rampjaar
In 1672 raakt de Republiek der Zeven Vereenigde Nederlanden in oorlog met Frankrijk, Engeland, Munster en Keulen. Juni dat jaar trekken...
Arnhem, Nassaustraat
Nassaustraat
Het monument dat hier is geplaatst herinnert aan de felle gevechten die in september 1944 in deze omgeving woedden. Het opschrift luidt: Remember September 1944...
Vliegveld Deelen. Het Duitse officierenkamp Klein Heidekamp te Arnhem. Het Kasino, links naast de Gefechtsstand. © Gelders Archief
De som der Deelen
Een groot deel van de voormalige vliegveldbebouwing bevindt zich binnen de gemeentegrenzen van Arnhem. Hieronder volgt informatie over een deel van de belangrijkste gebouwen en...
Arnhem, paal v limburg stierum Eusebiusbuitensingel
Eusebiusbuitensingel
Een airborne-zuil op het grasveld aan de Eusebiusbuitensingel, vlak bij de noordelijke oprit van de John Frostbrug, herinnert aan de verdediging van een groep Britse...
Oosterbeek boominscriptie. Foto: Christa Balk, CODA
Inscripties in bomen
Op 18 september 1944 dropten 121 vliegtuigen op een paar honderd meter hoogte ruim 1.900 parachutisten van voornamelijk de 4e Para...
Graaf Floris I van Pallandt (1537-1598) met geuzentekenen, gravure door J. Buys, ca. 1750-1780.
Floris I van Pallandt
Op 14 september 1566 is de huidige Hervormde Barbarakerk in Culemborg het toneel van een opmerkelijk schouwspel. De Culemborgse graaf Floris...
Het laatste restant van de kazerne in gebruik als vleermuisbunker. © jeoudekazernenu.nl
De geschiedenis van de Generaal Winkelmankazerne
Begin jaren '50 had de landmacht grote behoefte aan nieuwe kazernes vanwege de gewenste grotere omvang van het leger. Men liet onder meer zijn oog...
Arnhem, Provinciehuis
Huis der Provincie
Het oude provinciehuis is tijdens de Slag om Arnhem zwaar beschadigd. Voor de binnenplaats naar de entree van het nieuwe Provinciehuis is een steenreliëf aangebracht,...
Arnhemmers op de vlucht, de Klingelbeekseweg te Arnhem © Collectie Vroemen, Gelders Archief
Collectie Vroemen
Jarenlang verzamelde Paul Vroemen, afkomstig uit de Gelderse hoofdstad, documentatiemateriaal over de operatie Market Garden in het algemeen, en de Slag om Arnhem in het...
Schoolplaat van J.H. Isings
Over de bevroren rivier
Zomer 1794. Het Franse revolutionaire leger van generaal Pichegru trekt ons land binnen. Vanuit het zuiden trekt het op richting grote rivieren. De Nederlandse patriotten...
Loenen mobilisatiecomplex Veldhuizen. Foto: Christa Balk, CODA
Mobilisatiecomplex Veldhuizen
Vijf rijen met telkens vijf loodsen op ruim een hectare groot afgesloten terrein. Tussen de gebouwen staat aangeplant bos dat de ...
Trouwfoto Johannes Bronkhorst en Agnes van Lent 18-10-1939 © Léon Bronkhorst CC-BY-NC
Evacuatie naar Landgoed Coldenhove in 1944
Johannes Lambertus Bernardus Bronkhorst (1909-1986) en Agnes Wilhelmina van Lent (1914-1988) woonden in de Prins Hendrikstraat 41 in Arnhem. Toen op 23 september 1944 op...
Monument in Opheusden voor de plaatselijke inwoners (Bron: Gemeente Neder-Betuwe)
De Slag om Opheusden
Veel mensen beseffen naar waarschijnlijk niet dat de Slag om Opheusden een grote impact heeft gehad. Ondanks het feit dat Opheusden een klein dorp is,...
Gedenkpenning operatie Market Garden voorzijde
Bunker
De Valkhofbunker is de enige bunker die nog is overgebleven van een drietal dat de Duitse bezetter in 1943 op de Nijmeegse Valkhofheuvel bouwde. Het...
Ansichtkaart van grens tussen Duitsland en Beek (1927) © Regionaal Archief Nijmegen
Duitse vluchtelingen over de grens
Duitse vluchtelingen staken in de jaren ‘30 met golven de grens met Gelderland over. Dieptepunt vormde de grote stroom van 10.000 Joden naar Nederland in...
Foto J. Craandijk: Bibliotheekcollectie Doopsgezinde Gemeente Haarlem, R5-06
Dominee bezoekt een militair oefenterrein
Dominee Jacobus Craandijk (1834-1912) bezoekt het nieuwe oefenterrein Oldebroek, 1882-1890: 'Het Kamp van Oldenbroek', de artillerieschool, is aangelegd op het hoogste punt van den...
Foto van de medewerkers van de Dienst Gemeentewerken Renkum, die zich bezighield met het opgraven en identificeren van gesneuvelde Duitse militairen. Bron: Gelders Archief
Oorlogsgraven en identificatie
Kort na de bevrijding ontstond de behoefte het bergen van gesneuvelde militairen en overleden burgers centraal te regelen. Hiertoe werd de Dienst Identificatie en Berging...
De markt op het Broederenkerkplein in 1886
De familie Eggink aan het Broederenkerkplein
De familie Eggink woonde met elf kinderen op een mooie plek in het centrum van Zutphen. Aan het Broederenkerkplein, ter hoogte van het pand met...
Klein Heidekamp aan de Clement van Maasdijklaan 1. Diende in WO II als officierskamp. © Fotograaf: Henri ter Hall. Gelders Archief
Heimatschutz in Deelen
Wanneer de Tweede Wereldoorlog zich steeds meer in het nadeel van Duitsland ontwikkelt, bouwen de bezetters permanente militaire complexen voor de verdediging van het Reich....
Monument Woeste Hoeve ter nagedachtenis van de 117 slachtoffers. Ontworpen in 1992 door Tirza Verrips.
Hinderlaag bij de Woeste Hoeve
In de nacht van 6 op 7 maart 1945 leggen zes verzetsmannen een hinderlaag bij de Woeste Hoeve, langs de weg tussen Apeldoorn en Arnhem....
De Franse bezetting
De Franse bezetting
Het jaar 1672 staat in de Nederlandse geschiedenis bekend als het Rampjaar. Frankrijk, Engeland en de bisschoppen van Münster en Keulen vielen de Republiek der...
Wageningers zoeken onderdak in de dorpen op de Veluwe. Vluchtelingen op boerenwagens in oktober 1944. © Collectie Gemeentearchief Barneveld
Alweer evacueren
Hier woonde in september 1944 de kinderboekenschrijver Piet de Rover. 1 oktober 1944 wijzen de Duitsers Wageningen en omgeving aan als spergebied. Dat betekent dat...
Fort Asperen
De oorlog aan de Linge
Op 10 mei 1940 bereikte het officiële bericht de forten dat Nederland in oorlog was met Duitsland. Nederland was verrast door...
Wijnfort te Lent
Het Wijnfort in Lent
Het Wijnfort bij Nijmegen is tegenwoordig een plek waar mensen hun feest vieren, een bedrijfsbijeenkomst organiseren of wijn komen proeven. Oorspronkelijk had het fort een...
Arnhem, Boterdijk
Boterdijk
Deze Airborne-zuil markeert de plaats waar Britse troepen die via Onderlangs hun collega's bij de brug versterking moesten bieden, op dinsdag 19 september 1944 het...
Airborne luchtlandingen 2010. Fotograaf Gert Jan Koster
Operatie Market Garden
Bij operatie Market Garden denken veel mensen aan de slag om Arnhem, bekend uit de film 'A bridge too far'. In de film proberen Britse...
Al in 1984 werd in Rees een monument opgericht ter herdenking van zowel de weggevoerde Joden als de dwangarbeiders in het kamp.
De dwangarbeiders van kamp Rees
In het zuiden van de Gelderse Achterhoek ligt het dorp Megchelen, aan drie kanten omgeven door Duits grondgebied. In de late avond van december 1944...
Doetinchem hoek Terborgseweg Wilhelminastraat na bombardement
21 maart 1945, tweede bombardement op Doetinchem
Opnieuw een bombardement door geallieerde vliegtuigen op Doetinchem. Ditmaal werd het centrum het zwaarst geraakt. De binnenstad stond in brand, waterleidingen waren gesprongen en tot...
Radio Kootwijk. Foto: CODA, Christa Balk
Militair gebruik van Radio Kootwijk
Het monumentale zendstation is niet als militair object gebouwd, maar soms wel als zodanig gebruikt. Het majestueuze gebouw zorgde vanaf 1923 voor de civiele radioverbinding...
Hotel De Wereld achter- en zijgevel, in Wageningen (Bron: Wikimedia, foto: RCE, 20248854 )
De officiële capitulatie in Wageningen
Vlak voor de bevrijding werden in het bevrijd gebied enorme hoeveelheden voorraden voor het westen aangelegd van biscuits, blikken vlees, vet, gecondenseerde melk, suiker en...
Kijk achterom. © Foto J.Lookman
Wegwezen!
Het spel Wegwezen begint.
Ter gelegenheid van het tweejarige bestaan van het Nachtjagdgeschwader 1 werd onder meer een tekening gemaakt, voorstellende Falck op zijn Deelense 'Horst' © Gelders Archief
Wolfgang Falck
Na de Duitse invasie van Nederland werd vliegveld Deelen snel in bezit genomen door de Duitse Luftwaffe. Vanuit Düsseldorf vertrok begin juli 1940 commandant Wolfgang...
Levenspoort. Op 4 mei 2000 werd dit Gedenkteken ter nagedachtenis aan de Joodse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog, uit de Joodse gemeente Wageningen, onthuld. De Wageningse kunstenares Y. Elzas-Blits ontwierp het Gedenkteken. © Foto: E. Hoeven
Schaduwen vooruit
Ook in Wageningen zijn de meeste joden omgekomen tijdens de Tweede Wereldoorlog. Langzaam maar zeker worden de joden buitengesloten, opgesloten en afgevoerd naar vernietigingskampen. Ze...
Molukse barak in Ned. Openluchtmuseum Arnhem
Molukkers
Ruim twintig procent van de Molukkers die in de jaren vijftig naar Nederland kwamen, kreeg een onderkomen in Gelderland. Aan de tijdelijkheid van hun verblijf...
Legerschouw Wilhelmina, Foto: NIMH
De eerste legerschouw van koningin Wilhelmina
Gepensioneerd kolonel der infanterie L.M. Leezer over de eerste legerschouw door koningin Wilhelmina, 1898: Na eenigen tijd naderde de Koninklijke trein en stapte Hare...
De geallieerden roeien de Waal over
Geallieerde oversteek van de Waal
Het verzet van de Duitsers op en rond de bruggen van Nijmegen was hevig. Op 20 september 1944 besloot de geallieerde legerleiding om de verkeersbrug...
Arnhem, dam cirquit Airborneplein
Airborneplein
Na de oorlog werd dit verkeersplein aangelegd. Op 17 september 1945 vond hier de eerste herdenking van de Slag om Arnhem plaats. Bij die gelegenheid...

Inschrijven nieuwsbrief

Contactgegevens

Erfgoed Gelderland
team mijnGelderland
Westervoortsedijk 67-D
6827 AT Arnhem

T 026-3521690
E info@mijngelderland.nl