Tijd van steden en staten

Kenmerkende aspecten van deze periode:

  • De opkomst van handel en ambacht  die de basis legde voor het herleven van een agrarisch-urbane samenleving.
  • De opkomst van de stedelijke burgerij en de toenemende zelfstandigheid van steden.
  • Het conflict in de christelijke wereld over de vraag de wereldlijke of de geestelijke macht het primaat behoorde te hebben.
  • De uitbreiding van de christelijke wereld naar buiten toe, onder andere in de vorm van de kruistochten.
  • Het begin van staatsvorming en centralisatie.
Kasteel Merckenburg
Burcht Merckenburg in Heukelum
Kasteel Heukelum, vanouds genaamd Merckenburg, is gelegen buiten het oude vestingstadje Heukelum op de grens van Gelderland en Zuid-Holland. Het was de roemruchte familie van...
Afbeelding van het zegel van Hertog Reijnout IV (foto Gelders Archief)
Hertog Reijnout IV
Nederland vormde in de Middeleeuwen nog geen eenheid, maar bestond uit verschillende rijken. Nijkerk lag in de noordwest hoek van Gelre (een hertogdom, nu provincie...
Uitsnede kaart - Het goed Overhagen met de daaromheen liggende percelen, kaart door Nicolaes van Geelkercken, 1651-1653. Bron: Gelders Archief, Arnhem
Verdwenen kasteel Overhagen
Een omgracht kasteelterrein dat de vorm van een vierpas heeft: dat is alles wat rest van kasteel Overhagen. In...
Op de Vrijenberg kwam het tot een gevecht tussen het leger van Eduard (dat uit adel bestond) en het boerenleger van Reinald. De boeren konden niet op tegen de goedgeorganiseerde adel en vluchtten. © Veluwe op de Kaart/Geheugen van Apeldoorn
De Slag op de Vrijenberg (1354)
Tijdens de Gelderse Oorlogen in de veertiende eeuw staan hertog Reinald III van Gelre en zijn broer Eduard lijnrecht tegenover elkaar. Reinald weet de horige...
Het huidige Holthuis © John Wennips www.kasteleninnederland.nl
Het Holthuis in Twello
Ten noordoosten van het dorp Twello ligt het Holthuis. In de achttiende en negentiende eeuw is een rechthoekig landhuis van baksteen gebouwd, waarschijnlijk op de...
Het 'nieuwe' Schoonbroek dat in 1977 gesloopt werd.
Schoonbroeck
In de late middeleeuwen groeien nederzettingen als Apeldoorn, Beekbergen en Loenen uit tot dorpen. Beetje bij beetje wordt het moerassige gebied...
Dikke Tinne enige overgebleven resten
Burcht de Dikke Tinne in Hattem
De voormalige burcht de Dikke Tinne was strategisch gesitueerd in het noordelijkste punt aan het Gelderse deel van de IJssel. Nu nog zijn in Hattem...
Archeologische opgravingen bij kasteel Balgoy leggen de fundamenten bloot in 1941. Bron: Pagus Balgoye
Het kasteel van de heerlijkheid Balgoy en Keent, Kleef's leen
Binnen de expansiepolitiek van de graven van Kleef paste het in de macht hebben van de heerlijkheid Balgoy en Keent. Rond ...
Illustratie van de paalworm die in de 18e eeuw de houten dijken aantastten (gegraveerde prent uit de 18e eeuw, Atlas van Stolk Rotterdam)
Het recht op een dijk
Wat nu de polder Arkemheen heet, was aan het begin van de Middeleeuwen een vlak stuk land zonder dijken, een moerasgebied waar wind en water...
De Wildenborch (Bron: de Wildenborch, Gelders Erfgoed bezit geen rechten van deze afbeelding)
Roofridderburcht de Wildenborch
Het is nauwelijks voor te stellen dat er zich op deze plek tussen Vorden en Lochem ooit een van de meest geduchte roofridderburchten van de...
De Beerencamp anno 2010 (foto Gerrit van de Veen, Nijkerk)
Ridderhofstede De Beerencamp
In de bocht naar Putten, verscholen tussen het groen, staat een prachtig huis dat vroeger een havezate was, een ridderhofstede. De Beerencamp werd rond het...
Stadsgezicht
De Sint Stevenskerk
De Sint Stevenskerk opende haar deuren in 1273. Ze werd in de eeuwen die volgden groter en groter, tot ze in 1560 zo groot was...
Kopie van het Lingenrecht uit 1330. Collectie Regionaal Archief Rivierenland, Tiel
Dijken ouder dan de stad
De graaf van Gelre gaat in het begin van de 14e eeuw meer waterstaatszaken regelen. Ook in Buren willen de regionale heersers hun gebied beschermen...
aalten2.jpg
Het veemgericht bij Havezate ’t Walfort in Aalten
Havezate 't Walfort in de Aaltense buurtschap Haart was een versterkt huis dat toebehoorde aan één van de borgmannen van Bredevoort. De borgmannen moesten Bredevoort...
Zijdewende Begijnenstraat ten oosten van Ewijk en Beuningen. © Gemeente Beuningen
Zijdewende ten oosten van het dorp
De eerste kaden ter bescherming tegen het water van de Waal lagen oostelijk van de dorpen Ewijk en Beuningen, stroomopwaarts en worden zijdewenden (ook wel...
Beeld Mariken
Mariken van Nieumeghen
Rond 1500 schreef een onbekende schrijver het toneelstuk Mariken van Nieumeghen, over een meisje dat in de macht van de duivel raakt. Het verhaal speelt...
Olden Tempel Beuningen
Niet passeren op vrijdag de dertiende...
Wanneer de naam De Olden Tempel is ontstaan is niet zeker. Op de plek van het huidige huis hebben in de loop van de eeuwen...
De ruïne van kasteel Brakel (Bron: Peter van der Wielen)
De overblijfselen van kasteel Brakel
Het dorp Brakel is oorspronkelijk een esdorp met verspreide bebouwing rond een groot aantal brinken. In de loop van de tijd concentreerde het dorp zich...
Kerk van Roderlo
Kerspel Roderlo en Dorpskerk
Roderlo was al heel vroeg een kerspel. Een kerspel is een kerkelijk gebied van een parochie, een katholieke gemeente.
 Het lezen van de Thora
Joden in Arnhem
De Joodse gemeenschap in Arnhem is een van de oudste van de Noordelijke Nederlanden. Na eeuwenlange verspreiding en omzwervingen bereikte het joodse geloof aan het...
Maasbandijk oude loop en afwatering © Gemeente Wijchen
Dijken en dijkverlegging bepalen het rivierengebied
De meest ingrijpende invloed van de mens op de opbouw van het rivierengebied is de bedijking geweest. De eerste dijken of kades lagen echter niet...
Kasteel Hernen oude prent
Veldoven bij kasteel Hernen
Van groot belang voor de bouwgeschiedenis van kasteel Hernen zijn de veldovens. Deze liggen ongeveer 600 meter ten noordoosten van de burcht. In 2002 vonden...
Schematische indeling historisch erf voor en achter. © Gemeente Beuningen
Historisch boerenerf
Boerenerven zijn zo oud als de oudste boerderijen in Nederland. Vanaf welk tijdstip boerderijen voorkomen is afhankelijk van het ontginningstijdstip van een gebied. Van de...
Buurmalsen Kom
De kom van Buurmalsen
Buurmalsen behoorde samen met Geldermalsen aan de familie Van Malsen.
Steenfabriek Bunswaard Beuningen © Bron: ACN
De Bunswaard bij Beuningen
Het uiterwaardenlandschap is ook ter hoogte van Beuningen ontstaan na het sluiten van de ringdijk rond het Land van Maas en Waal en Rijk van...
Het is duidelijk te zien dat de schuur hoger ligt. © RCE
Terp bij de Wijnakker
In de late Middeleeuwen (circa 1000-1500 na Christus) werden boerderijen in de kommen op hoge terpen of pollen gebouwd. Een terp is een opgeworpen verhoging...
Eerste gedeelte van het skelet van een oude man (60+) met ernstige vergroeiingen © Aestimatica Archeologisch en Cultuurhistorisch Adviesbureau CC-BY-NC
De begraafplaats van de Doesburgse Commanderij
De Commanderij te Doesburg is in 1286 gesticht en fungeerde als de pastorie voor de Sint- Martinuskerk. De pastoor was lid van de Duitse Orde....
De Oude Sint-Victorskerk in Batenburg © Stichting Oude Gelderse Kerken CC-BY-NC
Oude Sint-Victorkerk in Batenburg
Verscholen tussen de bomen en lage huisjes ligt de oudste kerk van Batenburg: de Sint-Victorkerk. De kerk heeft een intiem karakter en een mooi gerestaureerd...
Gezicht op het N.S.-station Heerde te Heerde, met de diesel-electrische rangeerlocomotief nr. 621 (serie 600) van de N.S. met een goederentrein naar Apeldoorn (Fotograaf: Albers, L., uitgever: Most & Zn, P. v.d. opmerkingen, afbeelding behoort tot de Collectie De Pater)
Heerde: een beknopte geschiedenis
Al in de steentijd leven er mensen in de bossen en op de heidevelden van de gemeente Heerde, waar nu toeristen fietsen en wandelen. Het...
Klok Almen
Middeleeuwse kerken
De kerstening door Liudger brengt met zich mee dat in het Lochemse landschap kerken verrijzen. De kerken maken deel uit van het decanaat Deventer. Middeleeuwse...
05a Stadsrechtenbrief 1233 GA B 3405 3
Stadsrechtenbrief, 1233 na Christus
"Ik, Otto, graaf van Gelre en Zutphen, heb van de plaats Arnhem een stad gemaakt en daaraan alle vrijheid verleend, opdat deze stad en de...
Restanten van de stadswal in Huissen (Bron: Wikimedia)
Het ontstaan van de stad Huissen
Voor de stad Huissen waren de Middeleeuwen zeker geen rustige tijden. Niet alleen werden de contouren van Huissen in deze eeuwen gevormd, ook werd er...
De Oostermolen en eerste eierhal (Bron: archief Stichting Oud Nijkerk)
Dure windkracht
Al vroeg hadden de hertogen van Gelre door dat op allerlei zaken belasting geheven kon worden. Voor oorlogsvoering, onder ander met...
De draak van Gelre, Drachenbrunnen op de Markt in Geldern
De Draak van Gelre
De Draak van Gelre is een sage over de ontstaansgeschiedenis van de naam van Gelderland en de herkomst van de mispelrozen in het (oude) wapen...
Klappersteenkuilen bij Huis Bergh © Kasteel Huis Bergh
Klappersteenkuilen
De kuilen die onder andere even ten noordwesten van Zeddam in het bos te vinden zijn, maakten deel uit van de vroegmiddeleeuwse smeedijzerindustrie die in...
Beesd Voorstraat 1900
Beschermd dorpsgezicht Beesd
Het dorp Beesd heeft met de Voor-, Midden-, en Achterstraat een planmatige aanleg welke stamt uit de Middeleeuwen.
Het begin van de kalender in het Getijdenboek van Geert Grote, exemplaar Huis Bergh, Hs. 4.
Geert Grote
De geestelijke stroming de Moderne Devotie vindt haar oorsprong in de boeteprediker Geert Grote (1340-1384) uit Deventer. Hij streefde, na zijn studie aan onder andere...
De Ronde Haven, ten noordwesten van Culemborg. Detail Stedenboek van J. Blaeu, ca. 1649
De Hoge Kuijl
De Hoge Kuijl aan de Achterweg is het restant van een dertiende-eeuwse dijkdoorbraak. De Achterweg is in de middeleeuwen deel van de Lekdijk....
Kasteel Bat-Ouwe-Zathe
De eerste Brug over de Waal
Op een avond in oktober in het jaar 1305 stond een grote groep ruiters voor de brug over de Waal. Onder hen Rutger: 18 jaar...
Familiewapen van de familie Van der Capellen © Arch CC0, Wikimedia
Huis de Boedelhof in Eefde
De Boedelhof wordt gesticht in de tweede helft van de veertiende eeuw. In de tachtigjarige oorlog verwoesten de Spaanse troepen de Boedelhof. Tijdens de belegering...
Tentoonstelling in het Huis der Provincie in Arnhem bij de viering '600 jaar Gelders Parlement' © Ridders van Gelre (Omroep Gelderland)
Het ontstaan van de Gelderse Landdag
De Gelderse Landdag kent een eeuwenlange geschiedenis, welke begint rondom de eeuwwisseling van de dertiende naar de veertiende eeuw. Op dat moment ontstaan de latere...
Kaart door Jacob van Deventer, 1560. Hierop zijn onder meer Tiel, Zandwijk, de Linge en Westroijen te zien.
De Linge wordt afgedamd
De rivieren konden tot 1100 elk jaar grote delen van de Betuwe onder water zetten. Tegen die tijd begint de bouw van dijken.
Luchtfoto van het oude centrum van Harderwijk © Marco Grotenhuis, Wikimedia
Hanzestad Harderwijk
In de late middeleeuwen dreven Nederlandse kooplieden uit steden als Kampen, Zwolle, Zutphen, Doesburg, Elburg en Harderwijk handel met kooplieden en steden in Noord-Duitsland en...
08.05_GVL_KALENDER_RICHES_HEURES_Valkhof.jpg © Hallo
Bloei van de kunsten
Dragers van de cultuur waren in de middeleeuwen in de eerste plaats de hertog en zijn hof. Het hof was een belangrijke opdrachtgever van dure...
De oprijlaan en de poort van de Wiersse in de herfst (Foto: Jürgen Becker)
Bezitters van landgoed de Wiersse
De Wedersche, Wyrsche, Wyersche of Wiersse was aanvankelijk een uitgebreid gebied van broek, weide- en bouwlanden, heidevelden en bossen.
De overstroomde uiterwaarden bij Beuningen in 1993 © Beeldbank Rijkswaterstaat, Bart van Eyck
Overstromingen in de uiterwaarden
Al circa 800 jaar heeft de Waal een sluitende bedijking. Toch vinden bijna jaarlijks nog overstromingen plaats. Gelukkig gebeurt dat precies op de plek die...
Valkhofburcht vlak voor de afbraak in 1796
Restanten Burchtmuur
De Valkhofburcht heeft vanaf de bouw in steen in de 12e eeuw tot aan de afbraak in 1796 het aanzicht van ...
Loop van de Nieuwe Wetering vanaf Appeltern © Gemeente Wijchen
Nieuwe Wetering
Na het sluiten van de dijkringen van het land van Maas en Waal (rond 1300) kon het land niet meer vrij op de rivier afwateren...
Achtergevel van de Burgershoeve in 2016 © Marianne Poorthuis CC-by
Erve ten Holte of Burgershoeve Spankeren
Op de plaats waar nu de Burgershoeve staat, is al vanaf de vroege Middeleeuwen een boerenbedrijf geweest, dat zeker vanaf 1440 ‘Erve ten Holte’ heette....
Kerkweg 25, Spankeren. Nu boerderij Het Loo. Voorheen Het Kleine Loo. Tussen 23 en 25 lag mogelijk De Hof toe Loo. © Marianne Poorthuis, 2016 CC-by
Pingoruïne bij Het Loo, een open plek in het bos
In 2006 is bij archeologisch onderzoek in Spankeren aan de Kerkweg, recht tegenover de Beukenlaan, eeuwenoud bouwpuin aangetroffen. Het is mogelijk de plek waar meer...

Inschrijven nieuwsbrief

Contactgegevens

Erfgoed Gelderland
team mijnGelderland
Westervoortsedijk 67-D
6827 AT Arnhem

T 026-3521690
E info@mijngelderland.nl