Archeologie

De Gelderse bodem is rijk aan schatten uit een ver verleden.

Op de Veluwe zijn honderden grafheuvels en tientallen urnenvelden te vinden. Archeologen koesteren grafheuvels omdat ze o.a. door talrijke grafgiften een schat aan informatie bevatten. De oudste grafheuvels dateren uit de late Steentijd, het Neolithicum (3000-2000 v.Chr.), de Bronstijd (tot 800 v.Chr.) en de vroege IJzertijd (800-500 v.Chr.). Ook de oude agrarische landschappen van de Achterhoek vormen een archeologisch monument.

De grens van het Romeinse Rijk liep dwars door Gelderland. De stad Nijmegen was een belangrijke Romeinse nederzetting en er waren er meer te vinden in  het Rivierengebied. Op de Ermelose Heide werd een Romeins marskamp ontdekt uit het jaar 170 dat zo'n 9 ha groot was en plaats bood aan zo'n 4000-6000 legionairs. De aarden verdedigingswallen hebben de status van rijksmonument.

De Hanzesteden langs de IJssel, de oude Zuiderzeeplaatsjes aan de Randmeerkust en Montferland zijn van oudsher strategische plekken. Bij bouwwerkzaamheden treft men nog regelmatig bodemvondsten aan. Ook uit de meer recente geschiedenis: in de regio Arnhem-Nijmegen worden regelmatig resten uit de Tweede Wereldoorlog blootgelegd.

Op de bodem van de kasteelvijver werden Jacobakannetjes aangetroffen: drinkkannetjes van omstreeks 1400. © Collectie Geldersch Landschap & Kasteelen, Arnhem.
Rondreizende graven en hertogen
Reinoud I, graaf van Gelre, staat te boek als de stichter van kasteel Rosendael. In 1314 wordt Rosendael voor het eerst vermeld, en wordt vastgelegd...
Een nederzetting uit de prehistorie
De eerste bewoners in de streek
Het rivierengebied is van oudsher een streek met veel water. Het hoort bij de delta van de Rijn.
Deel van de Peutinger kaart met de Romeinse wegen in België, Nederland, Frankrijk en Duitsland. Tabula Peutingeriana. Bron: Wikimedia
Koningstraat met sporen van de Romeinen
Op de rand van de oude oeverwal van de Waal loopt de Koningstraat door het dorp Afferden heen. Van deze straat wordt aangenomen dat daarin...
Rattentoren Roermond
De rattentoren
De bakermat van Gelderland is groot, maar het hertogdom Gelre was nog veel groter. Een deel van Limburg en Duitsland behoorden ooit ook tot Gelre....
Sleutel uit Passewaay
Bataven in Passewaaij
Vanaf 400 v. Chr. wonen er Kelten in onze omgeving. Ergens tussen 50 en 12 v. Chr. is de stam van de Bataven hier binnengekomen.
Opgravingen van de slakkenhoop in 1956
Slakkenhoop Orderbos
Een slakkenhoop is feitelijk gewoon een afvalberg. Slakken zijn de resten gesmolten gesteente die overblijven na ijzerwinning. Op de Veluwe zijn tientallen slakkenhopen aangetroffen. Uit...
Geldermalsen Kalenberg kledingspeld Hondsgemet. Bron: ACVU/ADC
Romeinen aan de Linge
Tussen Meteren en Geldermalsen zijn omvangrijke resten gevonden van Romeinse en Bataafsche nederzettingen.
Op dit fraaie bakje staat het eigendomsgraffito van de Romeinse ruiter Rufus. © Museum het Valkhof
De schrijfsels van ruiter Rufus
De eenvoudige zinnetjes en woorden die de Romeinse soldaten op hun spullen hebben achtergelaten, wordt graffiti genoemd. Meestal zijn dergelijke teksten zeer bruikbaar om...
Deze Gallische ketel is opgegraven op een Romeins nederzettingsterrein in Geldermalsen. © Museum het Valkhof
Gallische ketel, Noorse naam
De Gallische Westlandkessel werd dusdanig vaak in Scandinavië aangetroffen dat deze ketel is vernoemd naar een Noorse geografische streek. Maar ook in Geldermalsen is een...
Vikingsieraad uit de rivierbedding, gevonden in Rijswijk © Museum het Valkhof
Vikingsieraad uit de rivierbedding
Van de Vikingen is algemeen bekend dat ze veel plunderden. Maar deze baardige Noormannen hadden ook hun goede kant. Zo waren het handelaars en ontdekkingsreizigers,...
In de Steen- en Bronstijd werden veel voorwerpen van been gemaakt. Dit voorwerp is gemaakt van het schouderblad van een rund of een ander groot zoogdier. © Museum het Valkhof
Benen harpoen?
In de Prehistorie werden veel voorwerpen van been gemaakt. Hier zijn echter weinig sporen van bewaard gebleven in de bodem. Op een vindplaats bij Meteren...
grafheuvel Postweg
Vroegste bewoners van Putten
De oudste sporen van menselijke bewoning op de Veluwe dateren van zo'n 6000 jaar geleden. Nadat de mens de ploeg had uitgevonden en had bedacht...
Kleurenlitho van het kasteel te Culemborg, vervaardigd door W.J. Hofdijk en C.W. Mieling tussen 1850 en 1860
Het kasteel van Culemborg
De fundamenten van het kasteel bevinden zich in de Kasteeltuin. Nu staat alleen nog een zestiende-eeuwse muur overeind.  Op de plattegrond...
Afb. 1 Plattegrond van een huis uit de IJzertijd gevonden bij een opgraving in Harselaar Zuid in 2003. De zwarte grondsporen tekenen zich af tegen het gele zand.
Harselaar in de IJzertijd
De Gelderse Vallei bestond 2000 jaar geleden grotendeels uit een nat en venig gebied. Op sommige plaatsen bevonden zich zelfs veenkussens van meer dan zes...
Koningstraat Beuningen
Op resten van de zuidelijke Limes-route
De Koningstraat is aangelegd door Frankische koningen op de resten van oude Romeinse wegen. We hebben het wat de Romeinen betreft dan over de zuidelijke...
Nijkerk-Arkemheen omstreeks 2700 vóór Chr.
Prehistorische nederzetting
In het gebied dat later Nijkerk zou gaan heten, woonden al in de steentijd de eerste mensen. Tussen 2700 en 2400 vóór Christus was er...
Opgravingsplattegrond van de Klepperheide. Bron: Cor van den Heuvel
Sporen van de Romeinen, de Romeinse villa Klepperheide
In de jaren zeventig van de vorige eeuw werd in Druten-Klepperheide een antiek complex gevonden. Rond 70 na Christus, na de...
Tekening van de villa over de opzet van het park Grote Aalst. Op deze afbeelding zie je in rood de sporen die zijn opgegraven. In het midden van het park staan de bomen op een verhoogd terrein. Zo kunnen de boomwortels de archeologische resten van het hoofdgebouw niet beschadigen. Er zijn verschillende soorten bomen geplant, zoals ook in de Romeinse tijd de gewoonte was. Het (bijna) rechthoekig pad om het middenterrein heeft de vorm van de omheining van het villaterrein, maar dan kleiner.
Romeinse villa Keizershoeve
Het park van 'De Grote Aalst' is aangelegd in 2012, maar de geschiedenis ervan gaat meer dan 2000 jaar terug. Het park...
Standvoetbeker met visgraatversiering (3000-2800 v. Chr.), reconstructie vervaardigd door de auteur
Veluwse klokbekers
Veluwse klokbekers staan niet op zichzelf, maar zijn het product van een lange ontwikkeling, die in een groot deel van Europa varianten kent. Globaal begint...
Urn uit een grafheuvel in Nijmegen © Museum Het Valkhof
Prehistorie
Deze tekening geeft de situatie weer rond 1000 voor Christus. Het gebied van de Valkhofheuvel en het aangrenzende Kelfkensbos werd gebruikt als begraafplaats. In de...
marskamp
Romeinen
Van de Romeinen is op de Veluwe weinig activiteit bekend. Er zijn nauwelijks Romeinse resten. Dat ze er geweest zijn staat vast. Daarvan getuigt het...
Romeinse helm
Nederzettingen in en om Doetinchem
De nederzettingsgeschiedenis van Doetinchem en omgeving begint in de tijd dat de mensen die in plaats van door jacht en het verzamelen van voedsel overgingen...
Diverse materialen van een klokbekersmid, gevonden in Hengelo © Museum het Valkhof
Steenschat van een klokbekersmid
De klokbekercultuur was een vreemde cultuur uit de Nederlandse prehistorie. Deze mensen zijn genoemd naar een beker van aardewerk, die veel op een bel of...
Deze middeleeuwse trip werd in de Middeleeuwen gebruikt als extra sandaal om schoenen droog en schoon te houden op een modderige straat. © Museum het Valkhof
Droge voeten, schone schoenen
Als sinds de Prehistorie wordt kleding, waaronder schoenen, gemaakt van leer, maar door modderige en vuile straten konden schoenen gemakkelijk versleten raken. In de Middeleeuwen...
Munsterkerk
De Munsterkerk in Roermond
De Munsterkerk in Roermond is een laat-Romaanse kloosterkerk die rond 1265 voltooid werd. De kerk was een kapel van de Munsterabdij (cistercienserorde ).
Koperen plaatje met de tekst:' Jacob Cornelis Carl Baron Bieck, gebore den 30 decemb 1737 gestorwen in Den Haag den 19 augustus 1743' © Museum het Valkhof
Ongelukkig geslacht
Het zoontje van Willem Hendrik Pieck, die in de Nederlandse Republiek vele hoge functies had, overleed vroegtijdig op zesjarige leeftijd. Zijn naambordje werd gegraveerd door...
Een grafheuvel bij Garderen, naast de Hoge Boeschoterweg
De grafheuvels bij Garderen
Wie rond Garderen door de bossen dwaalt, kan zich nauwelijks voorstellen dat 150 jaar geleden het gebied uit een bijna eindeloze heide bestond. In plaats...
Romeinse vondst Ekershof - insigne. Bron: Stichting Tremele
Ekershof
In 2011 werden op de Ekershof tijdens de aanleg van het nieuwe dorpshart zeer bijzondere archeologische vondsten gedaan. ...
Deze amfoor is ooit van de Romeinse ruiter Sextius Basus geweest. in dergelijke kruiken olijfolie werd uit Spanje aangevoerd, waarna ze werden hergebruikt als watertank of urinevat. © Museum het Valkhof
De amfoor van Sextius Basus
In gebieden waar Romeinen hebben gewoond, worden veel amforen teruggevonden, zo ook bij het vroege Sint-Canisiuscollege in Nijmegen. Van wie was deze amfoor en waar...
Munt van Karel de Grote
Vroeg middeleeuwse munten
De stad Nijmegen is nauw verbonden met Karel de Grote. Deze haast legendarische middeleeuwse vorst had een palts - een luxe ...
Gedenksteen van Barbarossa © Museum Het Valkhof
Gedenksteen van Barbarossa
Bij de herbouw van de burcht in 1155 liet keizer Frederik Barbarossa deze gedenksteen aanbrengen. Daarin wordt vermeld dat Barbarossa 'in gelijkwaardige en luister' herstelde...
Klokbeker © Voerman Museum
Kindergraf in Hattem uit de steentijd
4000 jaar geleden overleed er een jongen. Zijn graf is in 2014 teruggevonden door archeologen. Hij is begraven in Hattem en zijn ouders gaven hem...
Het menu van een jager verzamelaar
Ede in de steentijd
In de vroege prehistorie woonden er al mensen in het gebied dat nu de gemeente Ede wordt genoemd. Het waren groepen rendierjagers die door een...
Oude gewassen in de Romeinse tuin © Stichting Boomgaard De Steenen Camer
Romeinse tuin
Uit historische gegevens is gebleken dat de Limes, de grens van het grote Romeinse Rijk, van ca. 70 tot 300 na Christus, precies over het...
De zwarte ring, gevonden in een nederzetting in Huissen © Museum het Valkhof
Zwarte man op zwarte ring
De zwarte afrikaan liet zich in Huissen kenmerken door een gitzwarte ring te dragen. Door wie de ring is gemaakt, blijft echter een groot raadsel....
Pentekening Huis Persingen. Bron: Bibliotheek Rotterdam
Persingen, het kleinste plaatsje van Nederland
Het kleinste plaatsje van Nederland, Persingen ligt op een stuifzandrug die is ontstaan tijdens de laatste ijstijd (ongeveer 10.000 voor Christus). Het verhoogde deel is...
1928. Tijdens de opgravingen op de Ginkelse Heide te Ede o.l.v. kapitein H.J. Bellen. V.l.n.r. notaris W.F.J. Fischer; zoon van kapitein H.J. Bellen; zoon van W.F.J. Fischer; dochter van kapitein H.J. Bellen; H. Staf (rentmeester met strohoed); zittend in de kuil: kapitein H.J. Bellen; naast H. Staf staan boswachter P. Koudijs en W.F.C.H. Graaf Bentinck, heer van Kernhem. De gravers zijn vader en zoon Van Steenbeek (foto: archief Historisch Museum Ede).
Kapitein Bellen
De man die zich voor de Tweede Wereldoorlog heeft beziggehouden met het opgraven van grafheuvels in Ede en omstreken, was kapitein Bellen.
Landgoed Schovenhorst
Landgoed Schovenhorst
Schovenhorst is beroemd om zijn bomentuinen. Deze zijn in de negentiende en twintigste eeuw ontstaan uit kwekerij en bosbouwexperimenten met naaldbomen. Het landgoed omvat vijf...
De Griekse godin Athena (voor de romeinen Minerva), gevonden in een nederzetting bij Ede-Veldhuizen © Museum het Valkhof
Griekse godin in Gelderse grond
De Romeinen hebben veel overgenomen van de Grieken. Zo ook dit beeldje. Naast de naam is er vrijwel niks veranderd aan de vrouw die gewapend...
Loden kist met bijbehorende flesjes
Loden grafkist met Romeinse vrouw
In 2001 werd tijdens rioleringswerkzaamheden in deze straat een loden grafkist gevonden met daarin de resten van een vrouw van 35 ...
IJzersleuven op het Rozendaalscheveld. De sleuf is de centrale smalle groene baan die van rechtsonder naar linksboven loopt. Het is de heide die op de schrale walletjes (het uitgegraven materiaal) ter weerszijden van de sleuf groeit.
Eerste bewoners
Ruim honderd vindplaatsen zijn het bewijs dat in het gebied van de Gemeente Rheden al vroeg bewoning heeft plaatsgevonden. De oudste gaan waarschijnlijk terug tot...
Deze ivoren draagbare zonnewijzer uit 1573 werd in 1986 gevonden in een beerput in Nijmegen. © Museum het Valkhof
Bij de tijd
Een ivoren draagbare zonnewijzer, in 1986 gevonden in een beerput in Nijmegen, illustreert de manier waarop technische ontdekkingen hun weg vonden naar het bestaan van...
Romeins schip Druten
De Romeinse boot van Druten
Voor de bouw van het zwembad op het terrein van (toen nog) Boldershof, is in 1973 op een diepte van 2,70 tot 2,90 meter een...
Tekening urn van de hand van dichter Staring
Urnen op de kattenbelt
De Kattenbelt of Kattenbarg is de oude veldnaam voor een stuk land aan de weg van Ruurlo naar Vorden. Niemand minder dan dichter A.C.W. Staring...
Dit doosje van been is gevonden in het graf van een van de rijkste Romeinse vrouwen van Nijmegen. © Museum het Valkhof
De rijkste vrouw van Nijmegen
In 1982 werd in Nijmegen het graf gevonden van een onbekende vrouw uit de Romeinse tijd. De grafgiften toonden dat dit ze een van de...
Rondeel © Slot Loevestein
Rondeel
In de slotgracht, aan de voet van dit bastion zijn de resten van een rondeel te zien. Een rondeel is een halfrond bolwerk van waaruit...
De Liburna op het water © Wil Gipman
De Liburna in Millingen
Millingen lag in de Romeinse tijd net achter de Waal en de Rijn, in de luwte van de Limes, de noordgrens van het Romeinse rijk....
De oor- of haarringen van 'Meta', gevonden in Meteren © Museum het Valkhof
Slecht gebit, mooie ringen
Dat een slecht gebit staat voor een armoedige levensstijl, blijkt niet altijd op te gaan. Zo had Meta van Meteren een bijzondere status en lieten...
Stenen bijl circa 5000 voor Christus
Eerste bewoners van Culemborg
André Molenaar (14 jaar) vindt in 1971 op Goilberdingen een vuurstenen bijl. Dit is de oudste soort bijl, vrij ruw, maar met een scherp, afgeslagen...
Opgravingen in Schuytgraaf in Arnhem (Bron: schuytgraaf.nl)
Verborgen militair erfgoed
In Gelderland zijn verschillende sporen te vinden van de Tweede Wereldoorlog. Vooral de Operatie Market Garden en de verdediging die daarna nog nodig was, heeft...

Inschrijven nieuwsbrief

Contactgegevens

Erfgoed Gelderland
team mijnGelderland
Westervoortsedijk 67-D
6827 AT Arnhem

T 026-3521690
E info@mijngelderland.nl