Archeologie

De Gelderse bodem is rijk aan schatten uit een ver verleden.

Op de Veluwe zijn honderden grafheuvels en tientallen urnenvelden te vinden. Archeologen koesteren grafheuvels omdat ze o.a. door talrijke grafgiften een schat aan informatie bevatten. De oudste grafheuvels dateren uit de vroege IJzertijd. Ook de oude agrarische landschappen van de Achterhoek vormen een archeologisch monument.

De grens van het Romeinse Rijk liep dwars door Gelderland. De stad Nijmegen was een belangrijke Romeinse nederzetting en op de Ermelose Heide werd een Romeins marskamp ontdekt. De aarden verdedigingswallen hebben de status van rijksmonument.

De Hanzesteden langs de IJssel, de oude Zuiderzeeplaatsjes aan de Randmeerkust en Montferland zijn van oudsher strategische plekken. Bij bouwwerkzaamheden treft men nog regelmatig bodemvondsten aan. Ook uit de meer recente geschiedenis: in de regio Arnhem-Nijmegen worden regelmatig resten uit de Tweede Wereldoorlog blootgelegd.

Vroege klokbeker (2500-2300 v. Chr.), reconstructie vervaardigd door de auteur
Het maken van een klokbeker
Alle klokbekers zijn met de hand gevormd. De draaischijf is in die tijd nog onbekend op de Veluwe, want deze is pas met de komst...
urnen grafveld Krachtighuizen
Grafveld Krachtighuizen
In 1925 is door de bekende Puttense kunstenaar en amateur-archeoloog Jo Bezaan in Krachtighuizen een grafveld ontdekt uit de Merovingisch-Karolingische tijd (550-800). Onderzoek door prof....
Deze Gallische ketel is opgegraven op een Romeins nederzettingsterrein in Geldermalsen. © Museum het Valkhof
Gallische ketel, Noorse naam
De Gallische Westlandkessel werd dusdanig vaak in Scandinavië aangetroffen dat deze ketel is vernoemd naar een Noorse geografische streek. Maar ook in Geldermalsen is een...
Tekening van de villa over de opzet van het park Grote Aalst. Op deze afbeelding zie je in rood de sporen die zijn opgegraven. In het midden van het park staan de bomen op een verhoogd terrein. Zo kunnen de boomwortels de archeologische resten van het hoofdgebouw niet beschadigen. Er zijn verschillende soorten bomen geplant, zoals ook in de Romeinse tijd de gewoonte was. Het (bijna) rechthoekig pad om het middenterrein heeft de vorm van de omheining van het villaterrein, maar dan kleiner.
Romeinse villa Keizershoeve
Het park van 'De Grote Aalst' is aangelegd in 2012, maar de geschiedenis ervan gaat meer dan 2000 jaar terug. Het park...
Opgraving in 2006. Proefsleuven aan de Kerkweg in Spankeren © RAAP
Boeren in Spankeren
Spankeren is een agrarisch dorp waar in 2016 nog volop geboerd wordt. Dat is eigenlijk altijd zo geweest. Al ver voor onze jaartelling, toen deze...
Romeinse helm
Nederzettingen in en om Doetinchem
De nederzettingsgeschiedenis van Doetinchem en omgeving begint in de tijd dat de mensen die in plaats van door jacht en het verzamelen van voedsel overgingen...
Urn uit een grafheuvel in Nijmegen © Museum Het Valkhof
Prehistorie
Deze tekening geeft de situatie weer rond 1000 voor Christus. Het gebied van de Valkhofheuvel en het aangrenzende Kelfkensbos werd gebruikt als begraafplaats. In de...
Opgraving Hengelo Winkelskamp Grafveld © Archol CC-BY-NC
Erven, wandgreppelhuis en grafveld gevonden in Hengelo
Eén van de meest interessante opgravingen uit 2015 in de Achterhoek is het archeologisch onderzoek in het gebied Winkelskamp Oost in Hengelo. Al in 2010...
Romeinse beker met kerfbandversiering
'Vechtlustige ruige roodharigen'
In de Romeinse tijd staan in het huidige Culemborg nederzettingen van 'vechtlustige ruige roodharigen'. Zo noemt de Romeinse geschiedschrijver Tacitus de Bataven. Volgens hem hebben...
De zwarte ring, gevonden in een nederzetting in Huissen © Museum het Valkhof
Zwarte man op zwarte ring
De zwarte afrikaan liet zich in Huissen kenmerken door een gitzwarte ring te dragen. Door wie de ring is gemaakt, blijft echter een groot raadsel....
Het kijkglas van een kwakzalver uit de vijftiende eeuw © Museum het Valkhof
Kijkglas van een kwakzalver
Dat er tegenwoordig met allerlei medische apparaten uit urine afgeleid kan worden of iemand een ontsteking of andere ziekte heeft is al bijzonder, maar dat...
Romeins schip Druten
De Romeinse boot van Druten
Voor de bouw van het zwembad op het terrein van (toen nog) Boldershof, is in 1973 op een diepte van 2,70 tot 2,90 meter een...
Wolharige mammoet
De wolharige mammoet
De allereerste slurfdragers leefden zo'n 50 miljoen jaar geleden. De mammoet is verwant aan deze diergroep.
Afb. 1 Plattegrond van een huis uit de IJzertijd gevonden bij een opgraving in Harselaar Zuid in 2003. De zwarte grondsporen tekenen zich af tegen het gele zand.
Harselaar in de IJzertijd
De Gelderse Vallei bestond 2000 jaar geleden grotendeels uit een nat en venig gebied. Op sommige plaatsen bevonden zich zelfs veenkussens van meer dan zes...
Opgravingsplattegrond van de Klepperheide. Bron: Cor van den Heuvel
Sporen van de Romeinen, de Romeinse villa Klepperheide
In de jaren zeventig van de vorige eeuw werd in Druten-Klepperheide een antiek complex gevonden. Rond 70 na Christus, na de...
Deze ivoren draagbare zonnewijzer uit 1573 werd in 1986 gevonden in een beerput in Nijmegen. © Museum het Valkhof
Bij de tijd
Een ivoren draagbare zonnewijzer, in 1986 gevonden in een beerput in Nijmegen, illustreert de manier waarop technische ontdekkingen hun weg vonden naar het bestaan van...
Romeinse vondst Ekershof - insigne. Bron: Stichting Tremele
Ekershof
In 2011 werden op de Ekershof tijdens de aanleg van het nieuwe dorpshart zeer bijzondere archeologische vondsten gedaan. De oudste vondst is een scharnier...
De Godenpijler
Romeinse Godenpijler
Op vrijdag 22 februari 1980 doen archeologen in Nijmegen bij opgravingen aan het Kelfkensbos een ontdekking die van grote betekenis blijkt te zijn voor stad...
Addie Keizer bekijkt een benen heft © Elisabeth Weeshuis Museum foto Roelien van Neck
Twee benen heften uit de Culemborgse klei
Waar tegenwoordig de nieuwbouwhuizen van de Culemborgse wijk Parijsch staan, vond Addie Keizer in de jaren zeventig twee benen heften uit de vijftiende of zestiende...
Munt van Karel de Grote
Vroeg middeleeuwse munten
De stad Nijmegen is nauw verbonden met Karel de Grote. Deze haast legendarische middeleeuwse vorst had een palts - een luxe ...
Personeel aan het werk in een ijzergieterij in Deventer
IJzer in Gelderland
De Veluwe werd vroeger gebruikt als ijzerwingebied. Hier kwamen duizenden kilo's ijzererts uit ijzeroer en klapperstenen.
Deze middeleeuwse trip werd in de Middeleeuwen gebruikt als extra sandaal om schoenen droog en schoon te houden op een modderige straat. © Museum het Valkhof
Droge voeten, schone schoenen
Als sinds de Prehistorie wordt kleding, waaronder schoenen, gemaakt van leer, maar door modderige en vuile straten konden schoenen gemakkelijk versleten raken. In de Middeleeuwen...
Opgravingen in Schuytgraaf in Arnhem (Bron: schuytgraaf.nl)
Verborgen militair erfgoed
In Gelderland zijn verschillende sporen te vinden van de Tweede Wereldoorlog. Vooral de Operatie Market Garden en de verdediging die daarna nog nodig was, heeft...
Frankisch rijengrafveld
Bij een archeologische opgraving in 1933 op de Groevenbeekse heide treffen de onderzoekers de resten aan van een Frankisch grafveld.
Oude gewassen in de Romeinse tuin © Stichting Boomgaard De Steenen Camer
Romeinse tuin
Uit historische gegevens is gebleken dat de Limes, de grens van het grote Romeinse Rijk, van ca. 70 tot 300 na Christus, precies over het...
Vikingsieraad uit de rivierbedding, gevonden in Rijswijk © Museum het Valkhof
Vikingsieraad uit de rivierbedding
Van de Vikingen is algemeen bekend dat ze veel plunderden. Maar deze baardige Noormannen hadden ook hun goede kant. Zo waren het handelaars en ontdekkingsreizigers,...
Opgravingen door de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, resten van de vier kolommen van de St. Maartenskerk © Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed
St. Maartenskerk
Tijdens de restauratie van het koor van de Eusebiuskerk stuitte men in 1959 aan de zuidoostkant van het koor op de fundering van een veel...
Deel van de Peutinger kaart met de Romeinse wegen in België, Nederland, Frankrijk en Duitsland. Tabula Peutingeriana. Bron: Wikimedia
Koningstraat met sporen van de Romeinen
Op de rand van de oude oeverwal van de Waal loopt de Koningstraat door het dorp Afferden heen. Van deze straat wordt aangenomen dat daarin...
Rattentoren Roermond
De rattentoren
De bakermat van Gelderland is groot, maar het hertogdom Gelre was nog veel groter. Een deel van Limburg en Duitsland behoorden ooit ook tot Gelre....
Er is een coupe door de resten van een hutkom gezet. © VUhbs Archeologie
Opgravingen op de Ericahorst in Ede
In het voorjaar van 2017 heeft VUhbs archeologie een opgraving uitgevoerd op de locatie van de oude, inmiddels gesloopte, Ericaschool op de hoek van de...
Soms duurt het even voor een archeoloog weet wat hij of zij gevonden heeft: dit zijn fragmenten van een ijzeren mes. Niet in een oogopslag te herkennen!
Opgegraven!
Tijdens de restauraties van de 20e eeuw werden veel archeologische vondsten gedaan. Nog steeds worden bij elke verbouwing opgravingen gedaan. En...
De muntschat gevonden in Canabae. De herkomst van de vijf ringetjes is onbekend © Museum het Valkhof
De muntschat van Canabae
De Romeinen waren vooruitstrevend in hun gebruik van een wettig betaalmiddel. Zo kreeg een soldaat zijn maandinkomen betaald in munten. Een verstandige soldaat spaarde dit...
De Liburna op het water © Wil Gipman
De Liburna in Millingen
Millingen lag in de Romeinse tijd net achter de Waal en de Rijn, in de luwte van de Limes, de noordgrens van het Romeinse rijk....
De oor- of haarringen van 'Meta', gevonden in Meteren © Museum het Valkhof
Slecht gebit, mooie ringen
Dat een slecht gebit staat voor een armoedige levensstijl, blijkt niet altijd op te gaan. Zo had Meta van Meteren een bijzondere status en lieten...
Veluwse klokbeker uit de Nieuwe Steentijd. Foto: Rijksmuseum van Oudheden, Leiden.
Grafheuvels in Ede
De vroege bewoners van de Veluwe worden naar de vorm van het aardewerk dat zij maakten aangeduid als leden van de Trechterbekercultuur. Dit zijn de...
In de Steentijd werden werktuigen gemaakt van vuursteen. De afvalresten daarvan zijn nog steeds in onze bodem terug te vinden. © Museum het Valkhof
De eerste Nederlanders zoals wij
14.700 jaar geleden leefden er al mensen op de Veluwe. Hun leefgewoontes kunnen we reconstrueren aan de hand van vuurstenen afvalresten die ze nagelaten...
1928. Tijdens de opgravingen op de Ginkelse Heide te Ede o.l.v. kapitein H.J. Bellen. V.l.n.r. notaris W.F.J. Fischer; zoon van kapitein H.J. Bellen; zoon van W.F.J. Fischer; dochter van kapitein H.J. Bellen; H. Staf (rentmeester met strohoed); zittend in de kuil: kapitein H.J. Bellen; naast H. Staf staan boswachter P. Koudijs en W.F.C.H. Graaf Bentinck, heer van Kernhem. De gravers zijn vader en zoon Van Steenbeek (foto: archief Historisch Museum Ede).
Kapitein Bellen
De man die zich voor de Tweede Wereldoorlog heeft beziggehouden met het opgraven van grafheuvels in Ede en omstreken, was kapitein Bellen.
Komafwateringsgeul de Kleine Elst © RAAP
De Kleine Elst, bittere noodzaak
Wijchen ontstond op stuifduinen, die ontstaan zijn in de laatste IJstijd, tienduizend jaar geleden. Omdat de ondergrond van Wijchen bestaat uit een keiharde leemlaag stroomt...
IJzersleuven op het Rozendaalscheveld. De sleuf is de centrale smalle groene baan die van rechtsonder naar linksboven loopt. Het is de heide die op de schrale walletjes (het uitgegraven materiaal) ter weerszijden van de sleuf groeit.
Eerste bewoners
Ruim honderd vindplaatsen zijn het bewijs dat in het gebied van de Gemeente Rheden al vroeg bewoning heeft plaatsgevonden. De oudste gaan waarschijnlijk terug tot...
IJzeren tang gebruikt door de Bataven, waarschijnlijk een hulpmiddel van de veearts. © Museum het Valkhof
Bataafse veearts?
De Bataven stonden in de eerste eeuw vóór Christus bekend als zeer goede ruiters. In de grote Bataafse nederzetting die bij Tiel-Passewaaij werd opgegraven, vonden...
In de Steen- en Bronstijd werden veel voorwerpen van been gemaakt. Dit voorwerp is gemaakt van het schouderblad van een rund of een ander groot zoogdier. © Museum het Valkhof
Benen harpoen?
In de Prehistorie werden veel voorwerpen van been gemaakt. Hier zijn echter weinig sporen van bewaard gebleven in de bodem. Op een vindplaats bij Meteren...
Romeinse tempel Elst
Een Romeinse tempel in de Betuwe
Honderd jaar na Christus was de Betuwe nog een grote open vlakte, ingeklemd tussen de Rijn en de Waal. Omdat er toen nog geen dijken...
Het menu van een jager verzamelaar
Ede in de steentijd
In de vroege prehistorie woonden er al mensen in het gebied dat nu de gemeente Ede wordt genoemd. Het waren groepen rendierjagers die door een...
Munsterkerk
De Munsterkerk in Roermond
De Munsterkerk in Roermond is een laat-Romaanse kloosterkerk die rond 1265 voltooid werd. De kerk was een kapel van de Munsterabdij (cistercienserorde ).
Impressie crematieritueel Ede Romeinse tijd. Copyright gemeente Ede
Germanen aan de Limes
Ten noorden van de grens van het Romeinse Rijk (limes) ontwikkelde zich in de eerste eeuwen na Chr. een aantal grote, bloeiende nederzettingen. Archeologische vondsten...
Mensje van klei, gevonden in Wijchen © Museum het Valkhof
Mensje van klei
Hoewel alle creaties die enigszins lijken op een mens uit de prehistorie ontzettend zeldzaam zijn, was dit beeldje niet al te moeilijk om te maken....
Romeins marskamp
Romeins marskamp
Op de Ermelose Heide liggen restanten van een Romeins marskamp uit ± 170 na Christus. Als Romeinse troepen hun grenzen overtrekken, leggen zijn na een...
Geldermalsen Kalenberg kledingspeld Hondsgemet. Bron: ACVU/ADC
Romeinen aan de Linge
Tussen Meteren en Geldermalsen zijn omvangrijke resten gevonden van Romeinse en Bataafsche nederzettingen.
Kaart van Tiel, gemaakt door Jacob van Deventer in 1557. Het onderzoeksgebied is met stippellijnen weergegeven. © Bewerking VUhbs CC-BY-NC
Middeleeuwse nederzetting Zandwijk
In 2014 zijn bij een archeologische opgraving resten van het middeleeuwse dorp Zandwijk aangetroffen. Het onderzoeksgebied ligt op een steenworp afstand ten noordoosten van het...
Historische Tuinderij Lent archeologiecollectie
De tenenzuigers
In september 2000 kwam aan de Steltsestraat in Lent onverwacht een grafveld uit de 7e-6e eeuw voor Chr. aan het licht. De ontdekker was een...

Inschrijven nieuwsbrief

Contactgegevens

Erfgoed Gelderland
team mijnGelderland
Westervoortsedijk 67-D
6827 AT Arnhem

T 026-3521690
E info@mijngelderland.nl