Tentoonstelling | ‘Kunst in het derde rijk' open voor publiek

Museum Arnhem

Van: 12-11-2023 tot 24-03-2024

In Museum Arnhem is de tentoonstelling 'Kunst in het derde rijk – Verleiding en afleiding' geopend. In deze tentoonstelling richt het museum zich op een blinde vlek in de kunstgeschiedenis. Aan de hand van zo'n negentig werken wordt een beeld geschetst van de kunst die tijdens het naziregime (1933-1945) in Duitsland werd gemaakt en geëxposeerd. Centraal staat de rol van beeldende kunst in deze periode; hoe deze door het regime tot een politiek instrument werd gemaakt. Het is voor het eerst sinds 1944 dat een kunstmuseum in Nederland op deze schaal aandacht geeft aan deze beladen periode in de Duitse kunstgeschiedenis.

Modern vs klassiek

Het was een belangrijk moment voor de kunst in nazi-Duitsland: de ingebruikname van het Haus der Deutschen Kunst in München (nu Haus der Kunst) met de eerste Große Deutsche Kunstausstellung en de beruchte lastertentoonstelling Entartete Kunst in 1937. De eerste werd vanaf dat moment jaarlijks georganiseerd en maakte deel uit van de propaganda waarmee het regime de Duitse samenleving verleidde tot de ideologie van het nationaalsocialisme. Eén van de manieren waarop de nazi’s dat deden was door het polariseren van kunststromingen.
 
Alleen klassieke kunststijlen en realisme waren toegestaan. Moderne kunststromingen zoals expressionisme, kubisme en abstractie werden door het regime afgewezen, belachelijk gemaakt en entartet (‘ontaard’) verklaard. Ook thematisch moest de kunst dienstbaar zijn aan de nazi-ideologie, of deze in ieder geval niet ondermijnen. Door deze vergaande polarisatie drukte het naziregime een stempel op de kunstgeschiedenis zelfs lang nadat de Tweede Wereldoorlog voorbij was. Na de oorlog keerden de rollen om en werd het realisme ‘gecanceld’ vanwege de associatie met nationaalsocialistische cultuurpolitiek.

Beeldmanipulatie

Kunst werd ingezet als een effectief middel om het volk te verleiden tot de nazi-ideologie en vormde tegelijk een afleiding van de misdadige praktijken van het regime. Beeldmanipulatie ten top, met grote maatschappelijke impact. Drukwerk zoals tentoonstellingscatalogi, kunsttijdschriften en ansichtkaarten zorgden voor een constante popularisering van de tentoongestelde werken en schreven ze in het visuele geheugen van een hele generatie. De Große Deutsche Kunstausstellungen werden massaal bezocht: in 1942, tijdens het hoogtepunt van de oorlog, wisten 850.000 bezoekers de weg naar het Haus der Deutschen Kunst te vinden om de eigentijdse kunstwerken op de tentoonstelling te bewonderen.
 
Hoewel de Große Deutsche Kunstausstellungen in München slechts in beperkte mate openlijke propaganda lieten zien, vertoonden ze op 6.000 vierkante meter een begaanbaar wereldbeeld van het nationaalsocialistische regime: het begrip van Heimat (Vaderland), de rol van het gezin, arbeiders, landschappen, boeren en soldaten. Ze propageerden een model dat zich richtte op een geromantiseerde voorstelling van het alledaagse leven van werk en gezin en op de heroïsering van een weerbaar atletisch ideaal-lichaam. Een ogenschijnlijk perfecte wereld die alle ‘volksgenoten’ visueel moest boeien en tegelijkertijd moest zweren bij de nazistaat en zijn idealen van kracht, schoonheid en zuiverheid van de ‘Arische’ mens.

Naast deze subtiele vormen van beïnvloeding waren er ook kunstwerken onmiskenbaar gericht op het tonen van macht, oorlog en nazipropaganda. In de tentoonstelling Kunst in het derde rijk worden hier voorbeelden van getoond zoals enkele monumentale werken die de industriële vooruitgang illustreerden, een stadsgezicht met straten vol hakenkruis-banieren en taferelen met soldaten op het slagveld en optrekkend door veroverd gebied. Zo is er een groot schilderij van Adolf Reich waarop een oorlogsinvalide staat afgebeeld; bedoeld ter verheerlijking van het offer dat hij heeft gebracht voor de Duitse natie.

Kunstenaars

Kunst in het derde rijk presenteert schilder- en beeldhouwwerken van kunstenaars als Claus Bergen (1885-1964), Paul Mathias Padua (1903-1981), Ria Picco-Rückert (1900-1966), Adolf Reich (1887-1963), Ivo Saliger (1894-1987), Josef Thorak (1889-1952), Else Wex-Cleemann (1890-1978), Adolf Wissel (1894-1973) und Adolf Ziegler (1892-1959). Eén van de vragen die deze tentoonstelling stelt is: steunden de kunstenaars het regime, of steunde het regime de kunstenaars?
 
Joden, politieke tegenstanders en andere gediscrimineerde groepen in de maatschappij waren, zoals overal in het publieke leven, uitgesloten. De duizenden Duitse (en Oostenrijkse) kunstenaars die voldeden aan nationaalsocialistische criteria, profiteerden van de doeltreffende wijze waarop het regime beeldende kunst inzette als propagandamiddel. Hun werk werd op grote schaal getoond, en aangekocht door particulieren, de staat en haar leiders onder wie Adolf Hitler. Sommigen waren overtuigde nationaalsocialisten, maar het grootste deel betrof ‘meelopers’: kunstenaars die sowieso al werkten in een traditionele stijl maar nu opeens konden profiteren van de grote aandacht van de staat voor hedendaagse kunst. Zij bereikten in de naziperiode de toppen van hun roem, maar zijn sindsdien grotendeels genegeerd, zeker door de kunstmusea. Ze komen slechts marginaal of helemaal niet voor in de algemene geschiedenisboeken van de moderne kunst.

Bruiklenen

De aankopen die de Duitse staat destijds deed zijn nu in beheer van het Deutsches Historisches Museum, dat de meeste werken in bruikleen geeft voor de tentoonstelling Kunst in het derde rijk. Andere bruikleengevers zijn de Pinakothek der Moderne in München en enkele particulieren.

Museum Arnhem

Museum Arnhem is onder andere gespecialiseerd in de verschillende vormen van het realisme in de eerste helft van de 20e eeuw. Kunst in het derde rijk is een verdere verkenning van realistische kunst in politieke context, dit keer gericht op Duitsland en de Tweede Wereldoorlog. In 2015 maakte Museum Arnhem al de tentoonstelling Geaarde Kunst, met werk van Nederlandse kunstenaars dat aangekocht werd door de Nederlandse staat tijdens de Duitse bezetting. Een van de openingstentoonstellingen, na een grootschalige verbouwing, was vorig jaar Van Links Naar Rechts. Deze bood een nieuwe kijk op het realisme in de kunst door de lens van de politieke polarisatie in de jaren 1930.
 
Museum Arnhem toont kunst en tentoonstellingen die gaan over de samenleving. Het museum zoekt aansluiting bij actuele thema’s en kiest voor een gedurfde programmering. Zo stond in 2022 bijvoorbeeld trans en queer vreugde centraal in de tentoonstelling How Dare You Make Me Feel This Way en biedt de huidige tentoonstelling Tussen grenzen verschillende perspectieven op hedendaagse migratie. Volgend jaar staat er een grote internationale tentoonstelling van vrouwelijke modernisten uit de periode 1920-1960 op het programma.

Boek

Ter gelegenheid van Kunst in het derde rijk – Verleiding en afleiding verschijnt een gelijknamige publicatie onder redactie van conservatoren van de tentoonstelling Jelle Bouwhuis en Almar Seinen. Dit rijk geïllustreerde boek bevat naast een inleidend essay ook bijdragen van Prof. Dr. Gregor Langfeld (Universiteit van Amsterdam / Open Universiteit), Sabine Brantl (Haus der Kunst, München), Prof. Dr. Christian Fuhrmeister (Zentralinstitut für Kunstgeschichte, München) en historicus Gregory Maertz. Dit boek is een uitgave van Museum Arnhem in samenwerking met WBOOKS, en kwam tot stand dankzij een bijdrage van het Hendrik Mullerfonds. Talen: Nederlands en Engels. Prijs: € 24,95

Publieksprogramma

Bij de tentoonstelling organiseert Museum Arnhem verschillende publieksprogramma’s, zoals lezingen, een filmvertoning in samenwerking met Focus Filmtheater en een discussiemiddag. Houd onze site in de gaten voor het overzicht: https://www.museumarnhem.nl/nl/activiteiten  

Kaartverkoop

Om Kunst in het derde rijk te bezoeken, is het noodzakelijk om een ticket met een specifiek tijdslot te reserveren. Hiermee willen we de bezoekersstroom effectief reguleren en zorgen dat iedereen de tentoonstelling in alle rust kan ervaren. Ook bezoekers met een Museumkaart vragen we om vooraf een tijdslot te reserveren. Dat kan via de site van Museum Arnhem.  

Fotografie 

We vragen alle bezoekers vriendelijk om tijdens hun bezoek aan Kunst in het derde rijk geen foto's te maken in de zalen. Er mag voor PR-doeleinden wél gefotografeerd worden op zaal, alleen op afspraak. Voor journalisten die graag foto's willen maken voor PR-doeleinden, stellen we onze zalen beschikbaar voor of na openingstijd. Wanneer er gefotografeerd wordt op zaal, mag dit alleen zonder flits. Neem contact op met media@museumarnhem.nl om de wensen voor te leggen, dan denken wij graag mee.

Met dank aan

De tentoonstelling Kunst in het derde rijk is mede mogelijk gemaakt met steun van het Blockbusterfonds, de VriendenLoterij, de gemeente Arnhem, het vfonds, Stichting Zabawas, het Cultuurfonds, het VSBfonds, het Hendrik Muller's Vaderlandsch Fonds en het Mondriaan Fonds.


Toegang

Meer informatie op de website van de organisatie

Meteen naar de Ticketshop!
  • Oorlog

  • Kunst en cultuur

  • 1900-1950

  • Arnhem

  • Tentoonstelling

Relevante links

Verwante verhalen

Lees meer

Contactgegevens

Erfgoed Gelderland
Team mijnGelderland
Westervoortsedijk 67-D
6827 AT Arnhem

info@mijngelderland.nl

Inschrijven nieuwsbrief

mijnGelderland Sociale media

erfgoed gelderland

Contactgegevens

Erfgoed Gelderland
Team mijnGelderland
Westervoortsedijk 67-D
6827 AT Arnhem

E info@mijngelderland.nl