Landschap

Het samenspel van landschappelijke, cultuurhistorische en ecologische factoren geven het Gelderse landschap een bijzondere belevingswaarde. De vele landgoederen met kastelen, historische huizen, ruïnes, karakteristieke boerderijen, landbouwgronden, boomgaarden, houtwallen, lanen, bossen en heidevelden bepalen het beeld in het buitengebied.

Gelderland is dan ook, nationaal gezien, van oudsher de provincie met de meeste landschapselementen. De bodem van Gelderland, zoals zichtbaar in de kalksteengroeven bij Winterswijk, herbergt schatten van een verder verleden. Pootafdrukken en skeletresten vertellen over primitieve landdieren, sauriërs, die eens dit landschap bewoonden.

Oude Roomboterfabriek. Fotografie Hans Barten
Oude Roomboterfabriek Horssen
Het huidige pand bestaat uit een voorhuis dat dwars ligt op een nagenoeg even breed achterhuis. Het voorhuis heeft een begane grond, een zolderverdieping en...
De pomp in Tiel
De pomp op de Tielse Markt
Over de geschiedenis van de omgang met water in Tiel is maar weinig bekend. Onderzoek naar die geschiedenis, van regen tot ...
Kaart van de IJssel door Isaac van Geelkercken, 1661. De IJssel moest zich door een wirwar van zand- en grindbanken en dammen wringen.
De IJssel en de gemeente Rheden
De IJssel is een vast gegeven in de geschiedenis van de gemeente Rheden. De rivier vormt al eeuwenlang de oostelijke begrenzing van...
Bij de aanleg van de nevengeul bij Lent is veel archeologisch onderzoek gedaan. Daarbij werden delen van het verdwenen fort Knodsenburg blootgelegd, zoals hier te zien op een vogelvlucht uit 1668, helemaal onderaan. © Via Collectie Gelderland, Museum het Valkhof
Nieuwe Waallandschappen met oude wortels
Vanaf 1990 zijn veel uiterwaarden opnieuw ingericht voor nieuwe natuur en ruimte voor de rivier. Zo is het uiterwaardenlandschap de afgelopen 25 jaar langzamerhand ingrijpend...
Het is duidelijk te zien dat de schuur hoger ligt. © RCE
Terp bij de Wijnakker
In de late Middeleeuwen (circa 1000-1500 na Christus) werden boerderijen in de kommen op hoge terpen of pollen gebouwd. Een terp is een opgeworpen verhoging...
Achtergevel en zijgevel van het huis, met de tuin op de voorgrond © RCE
De geschiedenis van landgoed Bingerden
Al in het midden van de tiende eeuw werd Bingerden genoemd als deel van het privaatbezit van de graven van Hameland. Hiermee is het landgoed,...
Pentekening van Kasteel Harselo in 1731 door C. Pronk
Verdwenen kasteel Harselo in de gemeente Ede
In het gebied rond Kasteel Harselo, gelegen in Bennekom tussen de heuvels van de Veluwe en het lage land, is de landbouw belangrijk. Sinds de...
Kasteel Merckenburg
Burcht Merckenburg in Heukelum
Kasteel Heukelum, vanouds genaamd Merckenburg, is gelegen buiten het oude vestingstadje Heukelum op de grens van Gelderland en Zuid-Holland. Het was de roemruchte familie van...
De Waalhaven van Nijmegen was tot de jaren ’80 een belangrijk industriegebied; daarna nam het belang van de industrie en de haven voor de oude Waalsteden af © Beeldbank Rijkswaterstaat, Henri Cormont
Recreatiehaven in plaats van overslaghaven
Nog steeds is de Rijn een van de belangrijkste transportaders van Europa, maar het economische belang van de tussenliggende steden als overslaghaven of industriegebied...
Mallumse molen zijaanzicht
De Mallumse molen
In een document uit 1424 was al sprake van een watermolen op deze plaats, vermoedelijk de voorganger van de huidige molen. Hij was eigendom van...
In 1816 voer het eerste stoomschip over de Waal, en al gauw was de raderboot een vertrouwd beeld. Op de voorgrond van deze tekening uit 1828 van Peter Franciscus Peters is een raderboot te zien. © via Collectie Gelderland Museum het Valkhof
Vernieuwing tijdens de Industriële Revolutie
De industriële revolutie veranderde in de negentiende eeuw de aard van de handel op de Waal. De stoomscheepvaart deed zijn intrede, en talloze maatregelen zorgden...
De boerderij is nu een bed & breakfast © Hans Barten
Boerderij, Molenweg 3a, Horssen
Uit bouwsporen in de voorgevel blijkt dat in deze gevel oorspronkelijk bedrijfsdeuren hebben gezeten onder een korfboog, waaruit geconcludeerd kan worden dat het gebouw oorspronkelijk...
Het oude Muntgebouw
Het oude Muntgebouw
In 1346, lang voor 's-Heerenberg stadsrechten kreeg, werd op Walsteeg 9 het oorspronkelijke Berghse Munthuis gebouwd. Het Muntrecht, dat wil zeggen het recht om munten...
Leuvenumse Beek
Leuvenumse beek
In de voorlaatste ijstijd (rond 150.000 jaar geleden) heeft een dik langwerpig pak ijs, het huidige dal van de Leuvenumse beek ...
Verburgtskolk gezien vanaf de Waaldijk © Google Streetview
Samengestelde kolken
Plekken langs de dijk die eenmaal waren doorgebroken, hadden verhoogde kans om het nogmaals te begeven. Veel wielen langs de Waal zijn ontstaan door de...
De overstroomde uiterwaarden bij Beuningen in 1993 © Beeldbank Rijkswaterstaat, Bart van Eyck
Overstromingen in de uiterwaarden
Al circa 800 jaar heeft de Waal een sluitende bedijking. Toch vinden bijna jaarlijks nog overstromingen plaats. Gelukkig gebeurt dat precies op de plek die...
Gehucht Kerkwijk in de Bommelerwaard, voorbeeld van een woerd © Jan Neefjes, Overland, CHW Gelderland 539, 2003 CC-by
Omgaan met de grillen van de rivier
Toen de mensen 5000 jaar geleden vaste woonplaatsen kregen en de door de rivier afgezette kleigronden gingen bewerken, waren er nog geen dijken. Instanties als...
Een tekening van kasteel Borculo uit 1743
Het verdwenen Hof te Borculo
De stamvader van het geslacht van de heren van Borculo is Henricus de Borculo, die in 1182 in de overgebleven geschriften voorkomt. Aanvankelijk richten de...
Zijaanzicht met schuren. © Hans Barten
Boerderij
De boerderij is van oorsprong uit de achttiende eeuw en heeft een middenlangsdeel en eendwarsgeplaatst voorhuis (T-huis). Het is drastisch verbouwd in 1915. Het voorhuis...
De Naald en zijn omgeving aan het begin van de 20e eeuw
De Naald
De Naald is een gezichtsbepalend monument in Apeldoorn. Het lijkt alsof deze 17 meterhoge kolos altijd voor het Loo heeft gestaan....
Binnenplaats van Slot Loevestein © Slot Loevestein
Bouwen en verbouwen
Hoe groot de vesting Loevestein ook lijkt, door de eeuwen heen was er altijd sprake van ruimtegebrek. Al in de 15e eeuw werd zelfs de...
Tekening van Cornelis Pronk van de achterzijde van het renaissanceslot De Marsch in 1730 © via Collectie Gelderland Stedelijk Museum Zutphen
Huis De Marsch
Na het verlenen van stadsrechten in 1196 treedt de welvarende handelsstad Zutphen in de twaalfde eeuw toe tot de Hanze. Vervolgens worden er verschillende huizen...
Schaapskooi Worth-Rheden. In de schaapskooi werd de mest van de schapen door vertrapping gemengd met heideplaggen. Het mengsel was belangrijk als bemesting voor de vele rogge- en boekweitakkers.
Marken
Omstreeks het jaar 1000 ontstonden op de zandgronden van oostelijk Nederland door de toenemende bevolking en de primitieve landbouwmethoden grote problemen,...
Tussen Heerewaarden en Rossum zijn nog de resten te zien van Nieuw Fort Sint Andries. Op de achtergrond de sluizen tussen Waal en Maas, die het fort ooit verdedigde. © René V. - PD
Nieuwe forten voor de Nieuwe Hollandse Waterlinie
In de Nieuwe Hollandse Waterlinie, die vanaf 1815 werd aangelegd om het westen van het land te verdedigen, kregen oude forten en kastelen nieuwe betekenis,...
De tabaksboerderij. © Hans Barten
Tabaksboerderij
Dit monument is een kleine hallehuisboerderij met een middenlangsdeel. Het heeft een zadeldak met wolfseinden. Het dak is boven met riet gedekt en beneden met...
Het vee wordt in veiligheid gebracht tijdens de watersnood in het Land van Maas en Waal, 1926 (Bron: Historische Vereniging Tweestromenland)
Noodmaatregelen en noodhulp
Na de dijkbreuk bij Overasselt liep het overstromingswater via het zich steeds verder verwijdende doorbraakgat in grote hoeveelheid het Land van...
Na eerste de kiosk ingericht te hebben bij Koepel de Kaap, startte Derk Berger uit Rheden een kraampje bij de T-kruising bij het monument De Posbank. Dit kraampje zou in de 50-er jaren plaatsmaken voor een echt restaurant, het landelijk bekende Paviljoen De Posbank, 1950
Nationaal Park Veluwezoom
Hagenau behouden!- als een jubeltoon is het door de steeds aangroeiende gelederen der natuurvrienden gegaan, en ze hebben niet geaarzeld -...
Schietgat en gaanderij © Kasteel Huis Bergh
Schietgat en gaanderij
Als u over de brug naar de voorburcht van Kasteel Huis Bergh loopt ziet u een schietgat onder één van de kruisramen in de kasteelmuur;...
Gezichtshelm van ijzer, bekleed met verzilverd brons van tussen 50 en 100 na Chr., gevonden in de Waal bij Nijmegen. De uitdrukkingsloze gelaatstrekken moesten, zo nemen we aan, angst aanjagen bij de tegenstander. © collectie Museum Het Valkhof, Nijmegen
Castella, kastelen en steden
Grote rivieren zijn in tijden van strijd en oorlog van enorm strategisch belang. Door hun goede bevaarbaarheid spelen ze een grote rol bij de aanvoer...
Ontwerp toegeschreven aan Dirk Wattez voor het deel van park Rosendael tussen Bedriegertjes en Sterrenberg, omstreeks 1875. © Foto: Geldersch Landschap & Kasteelen.
Eigenwijze kasteeleigenaar
De bosvijver was in de achttiende eeuw een ronde vijver. Deze niet-natuurlijke vorm paste niet in de ideeën van de negentiende-eeuwse landschapsarchitecten. J.D. Zocher jr....
De dijken van nu kwamen in de dertiende eeuw tot stand door de kaden van dorpspolders met elkaar te verbinden. © Ruben Smit, 2009. Beeldbank Rijkswaterstaat CC-by
De eerste dijken
De bewoners van het rivierengebied hebben zich vanaf de middeleeuwen enorme moeite getroost om het water door middel van dijken in te tomen. Dat leidde...
Terp Hogewaldstraat: vroeger was er een laagte in de oeverwal tussen Beuningen en Weurt die bij hoog water overstroomde. Om de boerderij daartegen te beschermen werd die op een terp gebouwd. © Gemeente Beuningen
Terp Hogewaldstraat
In de late Middeleeuwen (circa 1000-1500 na Christus) werden boerderijen in laaggelegen gebieden op terpen gebouwd. Een terp is een opgeworpen verhoging in het landschap...
Parkontwerp Biljoen door J.G. Michael, 1784. Bron: Gelders Archief
De kasteelvijver van Biljoen
Vooral de kasteelvijver van Biljoen bevat uitzonderlijk schoon water. De waterkwaliteit is hier zo hoog omdat de vijver niet alleen wordt...
Dromerig meisje © Hans Barten
Dromerig meisje
Het oorspronkelijke ruim 70 cm hoge bronzen beeldje werd onthuld in augustus 1971. Het was een geschenk aan de Gemeente Druten van de toenmalige meubelfabriek...
Ingang Sjoel
Het poortje van de Sjoel
Dit poortje is tot in de Tweede Wereldoorlog de toegangspoort van de Sjoel (synagoge) geweest. Boven het poortje is een ovalen ...
Gezicht op de stadsmuur van Buren met de Vrouwenpoort, Van der Kamp, 1743. Foto RKD - Nederlands instituut voor kunstgeschiedenis, Den Haag
Versterkte stad in één keer aangelegd
Het op 27 juni 1395 door heer Allard van Buren verstrekte stadsrecht vermeldt de directe aanleiding: Hij wil een stad op...
Grasland waarin zich in de bodem de resten bevinden van kasteel Wadestein (Bron: Geldersch Landschap en Kasteelen)
Hofstad Wadenstein
Herwijnen, een eeuwenoud dorp gelegen aan de Waal tussen de steden Tiel en Gorinchem, heeft een oppervlakte van 2393 ha. ...
Huis Empe bij Brummen, in of ná 1718 door Jacobus Stelllingwerff mogelijk naar Frans Berkhuys © Bron: RKD (PDM)
Geschiedenis van 't Huis Empe
Dicht bij de weg van Voorst naar Zutphen wordt omstreeks 1550 het adellijk huis Empe gebouwd. Bijna drie eeuwen later, rond 1825, verbouwt men het...
Achtergevel van de Burgershoeve in 2016 © Marianne Poorthuis CC-by
Erve ten Holte of Burgershoeve Spankeren
Op de plaats waar nu de Burgershoeve staat, is al vanaf de vroege Middeleeuwen een boerenbedrijf geweest, dat zeker vanaf 1440 ‘Erve ten Holte’ heette....
Kasteel Slangenburg
Landgoed Slangenburg
Ten oosten van Doetinchem vormt een bosgebied het landgoed Slangenburg. Centraal in dit landgoed staat kasteel Slangenburg omgeven door een gracht....
Plattegrond Elburg © Museum Elburg
De binnengracht
Het stadsplan van Elburg is door de eeuwen heen veranderd. In het oorspronkelijke plan lag achter de stadsmuur de binnengracht. Op de Oosterwal, ter hoogte...
Hoogsoerel © Museum Elburg
Hoogsoerel
Bij het bolwerk stond een van de vier hoektorens van de vestingstad, namelijk Hoogsoerel. In het filmpje is de toren teruggebracht op zijn oorspronkelijke plek....
Herstel van de Waalbrug, door de Duitsers in maart 1941. © Beeldbank Rijkswaterstaat
Waalbruggen in oorlogstijd
Bruggen waren in oorlogstijd van enorm strategisch belang. Zonder bruggen zijn rivieren nauwelijks passeerbaar voor troepen en materieel. Om die reden worden in oorlogstijd bruggen...
Boetselaersborg1999 boek28
Boetselaersborg
In 1550 is dit huis door twee bastaard zonen van Willem III graaf van den Bergh (1468-1511), gebouwd op fundamenten uit de...
In het kader van een lobby voor een Waalbrug bij Nijmegen werd in 1909 deze kaart uitgegeven, met de nog niet bestaande nieuwe brug als ontbrekende schakel © Museum het Valkhof, I. Jansz, 1909
De Waal als barrière
Toen Nederland nog grotendeels bedekt was met moerassen en bossen, vormden rivieren de verbindingen tussen verschillende streken.
Hotel op de plek waar voorheen de synagoge van 's-Heerenberg stond © Kasteel Huis Bergh
Synagoge
Tot 1949 stond op de Oudste Poortstraat 2 een bescheiden synagoge uit de 19e eeuw, een zogenaamde sjoel. Het was de kapel van de kleine...
Mensen brengen zich in veiligheid op de dijk bij doorbraak door kruiend ijs bij Millingen in 1799 © Reinier Vinkeles, Topografie van Nederland, collectie Universiteitsbibliotheek Leiden
Alarm bij overstromingen
Vanaf omstreeks 1600 werden overstromingen ernstiger en kwamen ook vaker voor. De bewoners van het rivierengebied waren vaak al gealarmeerd door overstromingen stroomopwaarts in Duitsland,...
Boerderij De Drie Waaien met het villa-achtige voorhuis. © Hans Barten
Boerderij De Drie Waaijen
Boerderij De Drie Waaijen bestaat uit een villa-achtig voorhuis met aan de noordoostelijke zijde een aanbouw onder het zadeldak, gedekt met muldenpannen. Het in...
Paviljoen De Montfoort. © Hans Barten
Boldershofcomplex
Het gebouwencomplex Boldershof werd in het begin van de twintigste eeuw gebouwd door Edouard Cuypers. Hij was de neef van de beroemde architect dr. Pierre...
Schoolmeestershuis in Puiflijk. © Hans Barten
Schoolmeestershuis
Dit schoolmeestershuis heeft interessante bewoners gekend. Het huis, een verbouwde boerderij, werd in 1928 bewoond door meester Van de Geijn, hoofd van de nabijgelegen openbare...

Inschrijven nieuwsbrief

Contactgegevens

Erfgoed Gelderland
team mijnGelderland
Westervoortsedijk 67-D
6827 AT Arnhem

T 026-3521690
E info@mijngelderland.nl