Grenzen

In de zomer van 2018 vindt het erfgoedfestival Gelderland Grensland plaats. Grenzen zijn vaak van groot belang voor de historische ontwikkeling van een gebied. Zo liep ooit de grens van het Romeinse rijk dwars door Gelderland. En onze huidige grens met Duitsland heeft in het verleden niet altijd op deze plek gelegen. Tussen buurlanden of buurgemeenten is niet zelden sprake van spanning of zelfs conflicten, zeker wanneer de onderlinge grens overschreden wordt.

Daarnaast zijn er de natuurlijke grenzen in het landschap, zoals de grote rivieren die vroeger haast onneembare barrières vormden. Dat geldt ook voor moerassige gebieden of ondoordringbare bossen. Andere grenzen zijn juist door mensen opgeworpen. Bijvoorbeeld ter verdediging van een gebied, zoals stadsmuren of grachten rondom een kasteel. Of ze zijn gemaakt om bezit te beschermen, zoals hekken, muren en prikkeldraad.

Woningtentoonstelling in het Nutsgebouw in Buren, 1957. Bron: Gelders Archief, Arnhem
Komgronden en ruilverkaveling
Na de Tweede Wereldoorlog staat het in versneld tempo ontwikkelingen van achtergebleven gebieden hoog op de landelijke politieke agenda. Door de moeilijk te bewerken komgronden...
Gezichtshelm van ijzer, bekleed met verzilverd brons van tussen 50 en 100 na Chr., gevonden in de Waal bij Nijmegen. De uitdrukkingsloze gelaatstrekken moesten, zo nemen we aan, angst aanjagen bij de tegenstander. © collectie Museum Het Valkhof, Nijmegen
Castella, kastelen en steden
Grote rivieren zijn in tijden van strijd en oorlog van enorm strategisch belang. Door hun goede bevaarbaarheid spelen ze een grote rol bij de aanvoer...
Krantenfoto van de stemming in de eierhal in 1958 (Foto Suyk, Nijkerk)
Afgestemde ruilverkaveling
In tegenstelling tot veel delen van Nederland heeft in Nijkerk geen ruilverkaveling plaatsgevonden. Overal in het land werden percelen geruild, die versnipperd raakten na eeuwenlange...
Garnizoensstad
Garnizoensstad
Harderwijk en vissers hoorden en horen bij elkaar. Dat hebben we in de canon van de Harderwijker geschiedenis al verschillende keren vastgesteld. Maar misschien horen...
Amphion, moderne schouwburg voor Doetinchem en omstreken
Doetinchem, centrum van de Achterhoek
De stad Doetinchem heeft al stadsrechten sinds 1236. Al in de negende eeuw moet er bebouwing zijn geweest. Inmiddels is het een gemeente met bijna...
De oude Marechausseekazerne in 's-Heerenberg © Kasteel Huis Bergh
De oude Marechausseekazerne
In 's-Heerenberg was vroeger de Marechaussee gelegerd in de Marechausseekazerne aan de Emmerikseweg 12. Dit gebouw, dat nu is ingericht als woonhuis, staat op de...
Tekening urn van de hand van dichter Staring
Urnen op de kattenbelt
De Kattenbelt of Kattenbarg is de oude veldnaam voor een stuk land aan de weg van Ruurlo naar Vorden. Niemand minder dan dichter A.C.W. Staring...
Het noodgeld van Kranenburg uit 1921 is gedrukt met afbeeldingen van smokkelaars en smokkelhandel. Collectie G.G.Driessen.
Smokkelen
Doodstil liggen drie mannen en twee vrouwen in de greppel. Naast hen een houten kistje vol boter. Iets verderop juten zakken met tabak en levensmiddelen....
In Aalten zitten tijdens de Tweede Wereldoorlog honderden mensen ondergedoken. In een huis aan de Markt in Aalten zitten zelfs onderduikers en Duitse soldaten samen in een huis. Nu is er een museum in het huis gevestigd. Hierin wordt het verhaal van de Tweede Wereldoorlog in Aalten verteld.
Aalten in oorlogstijd
In april 1939 wordt in Aalten een grenswachtdetachement gelegerd van 36 man, ondergebracht in boerderijen. Met zand gevulde buizen worden her en der als obstakels...
Rode kool
De kool en de geit
Wie kent niet het gezegde “de kool en de geit sparen“? Maar weet u waar het vandaan komt en waar het de eerste keer werd...
Waterzuivering
Ruilverkaveling en riolering rond Ruurlo
Het agrarisch grondgebruik kreeg door een aantal oorzaken met problemen te maken: kleinschaligheid, vererving en versnippering. Ruurlo kende van oudsher veel kleine boerenbedrijfjes.
Peutingerkaart Romeinse reiskaart 3e en 4e eeuw Bron RMO.jpg © Bron: Rijksmuseum voor Oudheden (Leiden)
De Limes
Omstreeks het begin van onze jaartelling liep de grens van het Romeinse rijk dwars door Nederland, langs de Rijn en de Oude Rijn. Ten zuiden...
Romeins marskamp
Romeins marskamp
Op de Ermelose Heide liggen restanten van een Romeins marskamp uit ± 170 na Christus. Als Romeinse troepen hun grenzen overtrekken, leggen zijn na een...
De huidige staat van het Fort (Bron: Bezoekerscentrum De Grote Rivieren, foto: Bezoekerscentrum De Grote Rivieren)
Fort Sint Andries
In 1599, tijdens de Tachtigjarige Oorlog, bouwden de Spanjaarden ten westen van Heerewaarden Fort Sint Andries (ook wel 'Oud' Fort St. Andries genoemd). Het fort...
De Waterpoort in Zaltbommel (Bron: Wikimedia, M.M.Minderhoud)
Vestingstad Zaltbommel
Zaltbommel wordt omringd door vestingwerken: een brede, boomrijke gordel met wijde grachten en als bescherming, langs de noordzijde, de rivier de Waal. Enige modernisering vond...
De vermoedelijke muurrestant van het oude kasteel Kell in detail © Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed CC-BY-SA 3.0
Kell en Oud-Kell in Angerlo
Door de splitsing van het bezit van Gerrit de Rode van Kell ontstaan in 1399 de huizen Oud-Kell en Kell, later Groot-Kell genoemd. De namen...
Rond 1930 wil de stad Nijmegen nog meer grond van de gemeente Groesbeek annexeren. Felle protesten zijn het gevolg. De autobus is met leuzen beplakt. Collectie G.G.Driessen.
Groesbeek een kopje kleiner
De grote buur van Groesbeek is Nijmegen. Vanuit 'de stad' kijkt men neer op de gewone Groesbekers. Die op hun beurt, hebben het niet zo...
De Binnenpoort vanaf de Markt gezien
De Binnenpoort
De grachten en restanten van de stadsmuur in de binnenstad van Culemborg zijn uit de veertiende eeuw. Net als de monumentale Binnenpoort, de laatste stadspoort....
Tolkamer vanaf de Rijn
Tolkamer
Ooit was het Gelderse stadje Tolkamer een zeer drukbezochte grenspost waar schepen zich moesten melden bij douane of marechaussee.
Kasteel Merckenburg
Burcht Merckenburg in Heukelum
Kasteel Heukelum, vanouds genaamd Merckenburg, is gelegen buiten het oude vestingstadje Heukelum op de grens van Gelderland en Zuid-Holland. Het was de roemruchte familie van...
Kaart van de waterlinie langs de IJssel, St. Menno van Coehoorn
De IJssellinie
Kort na de Tweede Wereldoorlog ontstond een verkoeling tussen de westelijke geallieerden en de Sovjet-Unie. De tegenstellingen tussen de vroegere bondgenoten escaleerden snel, met als...
Grote zandverstuiving met verspreid staande bomen op de Veluwe
Vorming van het landschap
Als men door het heuvelachtige gebied van de Zuidoost-Veluwe loopt, kan men zich nauwelijks voorstellen dat in de voorlaatste ijstijd, 238.000 tot 128.000 jaar geleden,...
Grenspaal 11 van de Heerlijkheid Het Loo
Grenspaal 11 van de Heerlijkheid Het Loo
De grenzen van de Hoge Heerlijckheid Het Loo werden rond het midden van de 18e eeuw opgemeten door landmeter Willem Leenen. Hij maakte een 'Caart...
Belegering Zaltbommel door de Spanjaarden op een kaart van 1599. Noord is onder. De schipbrug over de Waal is te zien. Links het Spaanse leger. © Rijksmuseum, maker anoniem - PD
Tachtigjarige Oorlog: Beleg van Zaltbommel
De Spanjaarden belegerden in 1599 tijdens de Tachtigjarige Oorlog de stad Zaltbommel. De troepen van de Spaanse bevelhebber Mendoza vochten er tegen de manschappen van...
Nieuwe Schans bij de Maas op een kaart uit 1663 © Gelders Archief
Stoomgemalen aan de Nieuwe Schans
Het buurtschap Nieuwe Schans bij Alphen aan de Maas dankt haar naam aan een fort dat hier rond 1580 werd gebouwd op initiatief van Willem...
Het Euregiohuis op de grensovergang Gronau-Enschede in 1992 (Bron: Euregio Mozer Cultuurbureau)
De Gelderse grensstreek
De traditionele banden in de grensstreken, tussen de Achterhoek en Westfalen en tussen het Rijk van Nijmegen en het Neder-Rijnse gebied, werden vrij spoedig na...
Grens Gelre
Schouwendijk
De schouwendijk dateert vermoedelijk uit de 14e eeuw. Gedurende lange tijd fungeerde deze dijk als een belangrijke grens tussen de machten Gelre en Holland. Daarom...
De eerste steenlegging voor het nieuwe gebouw van de Christelijke School Nijkerkerveen door dominee Melle, op 17 juli 1923
Nijkerkerveen
Nijkerkerveen en Hoevelakerveen vormden in de Middeleeuwen samen het 'Grauwe Veen', dat in 1132 door de bisschop van Utrecht werd uitgegeven voor ontginning. Toen later...
Restant IJssellinie bij Olst
De IJssellinie: wapen tegen het rode gevaar
Overal langs de dijken in Gelderland zijn ze terug te vinden: tanks, bunkers en waterwerken, onderdelen van de IJssellinie. Zij zijn stille getuigen van de...
Tolkamer (Foto: Frans van den Muijsenberg)
Tolkamer aan de Rijn
De economische basis van de huidige gemeente Rijnwaarden, waarbinnen Lobith en Tolkamer vallen, werd tot na de Tweede Wereldoorlog gevormd door de baksteenfabricage, de scheepsbouw...
Proclamatie waarmee op 1 juni 1816 de Kleefse gebieden bij Nederland kwamen
De Kleefse enclaves
In 1816 en 1817 werd het territoir van de provincie Gelderland uitgebreid met een aantal gebieden die bekend staan als de Kleefse enclaves. Dat waren...
Romeinse tempel Elst
Een Romeinse tempel in de Betuwe
Honderd jaar na Christus was de Betuwe nog een grote open vlakte, ingeklemd tussen de Rijn en de Waal. Omdat er toen nog geen dijken...
Het beleg van Schenkenschans in 1636 geschilderd door Gerrit van Santen © Rijksmuseum PD
Tachtigjarige Oorlog: Schenkenschans
De Schenkenschanze werd in 1586 door Maarten Schenk van Nydeggen aangelegd als vesting in het strategisch belangrijke gebied rond de splitsing van de rivieren Rijn...
Het stadhuis in Doesburg (Bron: RCE, fotograaf: 'Cicero')
Vestingstad Doesburg
Doesburg wordt voor het eerst genoemd in een akte die gedateerd is tussen 1053 en 1071. In die tijd bestond de omgeving uit moerassen en...
02romeinen en bataven2
Romeinen en Bataven
De Romeinse periode is van grote invloed op de eerste bewoningsvormen in het gebied van het huidige Lingewaard. De eerste wegen worden er door Romeinen...
Euregiogebouw
Euregio Rijn-Waal
In 1978 ging Nijmegen samenwerken met ruim vijftig Nederlandse en Duitse gemeenten en instanties. Dit samenwerkingsverband heet de Euregio Rijn-Waal. Sinds 2004 is Nijmegen voorzitter.
De Binnenpoort vanaf de markt gezien
De Binnenpoort
De grachten en restanten van de stadsmuur in de binnenstad van Culemborg zijn uit de veertiende eeuw. Net als de monumentale Binnenpoort, de laatste stadspoort....
Bakenbomen vanaf het water © Gemeente Wijchen
Bakenbomen
Bakenbomen zijn bomen (populier en es) die op de oevers langs de rivier staan en de grens tussen land en water markeren. Ze staan in...
IJssel bij Gorssel
IJssel en Berkel
Twee rivieren horen onverbrekelijk bij Lochem, maar wat een verschillende! De machtige IJssel is voor Lochem vooral grens en barrière, de nietige Berkel was juist...
Nederlandse auto's op de markt in Elten © Sander Spaan
Grenzen van Gelderland
Een eeuwige en onveranderlijke grens van Gelderland bestaat niet. De grens is voortdurend verschoven. De grens van Gelderland is dan ook geen ontdekking, maar een...
Het nieuwe wapen van de gemeente Nijkerk, na de fusie van Hoevelaken en Nijkerk. In het nieuwe wapen zijn delen van de oude wapens verwerkt.
Hoevelaken en Nijkerk worden één gemeente
Aan het einde van de twintigste eeuw werden veel kleinere gemeenten samengevoegd tot een groter geheel. Voor kleine gemeenten werden de kosten van een zelfstandig...
Grenspaal tussen Hellouw en Haaften © Rien de Schipper, Overzicht Grenspalen in Nederland, Gelderland 1
Van dorpspolder naar waterschap
Na het vertrek van de Romeinen is er waarschijnlijk eeuwen lang weinig aan rivierbeheer gedaan. Totdat in de loop van de Middeleeuwen het rivierengebied dichter...
Ontginnigswerkzaamheden in de ruilverkaveling Maas en Waal-west 1952, Gelders Archief
Ruilverkaveling
Al begin twintigste eeuw hadden moeilijke productieomstandigheden voor boeren de aanleiding gegeven voor een bijzondere vorm van landbouwvernieuwing: de ruilverkaveling. De ruilverkaveling Maas en Waal-West...
Lauwerier kijkindepot
Nijmegen wordt vestingstad
In 1591 werden de Spanjaarden uit Nijmegen verjaagd (de Reductie van Nijmegen). De stad hoorde nu bij de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Door haar...
Hunneschans de Duno
Hunneschans de Duno
De randen van de Veluwe behoren tot de vroegste woonplaatsen van de mens. In Doorwerth liggen twee grafheuvels van ongeveer 4.000 jaar oud. Op een...
Portret Maurits
Reductie van Nijmegen
Vanaf 1568 kwamen Noord-Nederlandse steden en provincies in opstand tegen de katholieke Spaanse koning Filips II, die toen heerste over Nederland. Ze verenigden zich onder...
Beelden bij de Grote Molenstraat geven een impressie van hoe de weg gebruikt werd in de Romeinse tijd (Bron: Peter van den Broeke)
Romeinse weg tussen Driel en Elst
Wie vandaag de dag de Grote Molenstraat tussen Driel en Elst volgt, treedt in de voetsporen van tientallen generaties weggebruikers. De eersten waren de Romeinse...
Maurits van Oranje op een schilderij van Michiel van Mierevelt (ca. 1620 – 1630) was stadhouder en legeraanvoerder van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. © Rijksmuseum - PD
Tachtigjarige Oorlog aan de Waal
De rivieren Maas en Waal vormden tijdens de Tachtigjarige Oorlog (1568 – 1648) een belangrijke natuurlijke barrière. De versterkingen, die lagen op de plaatsen waar...
De proclamatie van 1 juni 1816 zoals afgekondigd door gouverneur J.C.E. van Lynden op de markt van Zevenaar © Streekarchivariaat de Liemers en Doesburg
De Kleefse enclaves
Op 1 juni 2016 is het precies tweehonderd jaar geleden dat Nederland één van zijn laatste gebiedsuitbreidingen kreeg. De Kleefse enclaves in het zuidoosten van...
Tabula peut herculis
Castellum Meijnerswijk, 40 - 400 na Christus
Op de 'Tabula Peutingeriana' staan de belangrijkste wegen van het Romeinse Rijk aan het begin van de vierde eeuw na Christus. Onder de 'R' van...

Inschrijven nieuwsbrief

Contactgegevens

Erfgoed Gelderland
team mijnGelderland
Westervoortsedijk 67-D
6827 AT Arnhem

T 026-3521690
E info@mijngelderland.nl