Archeologie

De Gelderse bodem is rijk aan schatten uit een ver verleden.

Op de Veluwe zijn honderden grafheuvels en tientallen urnenvelden te vinden. Archeologen koesteren grafheuvels omdat ze o.a. door talrijke grafgiften een schat aan informatie bevatten. De oudste grafheuvels dateren uit de late Steentijd, het Neolithicum (3000-2000 v.Chr.), de Bronstijd (tot 800 v.Chr.) en de vroege IJzertijd (800-500 v.Chr.). Ook de oude agrarische landschappen van de Achterhoek vormen een archeologisch monument.

De grens van het Romeinse Rijk liep dwars door Gelderland. De stad Nijmegen was een belangrijke Romeinse nederzetting en er waren er meer te vinden in  het Rivierengebied. Op de Ermelose Heide werd een Romeins marskamp ontdekt uit het jaar 170 dat zo'n 9 ha groot was en plaats bood aan zo'n 4000-6000 legionairs. De aarden verdedigingswallen hebben de status van rijksmonument.

De Hanzesteden langs de IJssel, de oude Zuiderzeeplaatsjes aan de Randmeerkust en Montferland zijn van oudsher strategische plekken. Bij bouwwerkzaamheden treft men nog regelmatig bodemvondsten aan. Ook uit de meer recente geschiedenis: in de regio Arnhem-Nijmegen worden regelmatig resten uit de Tweede Wereldoorlog blootgelegd.

Tabula peut herculis
Castellum Meijnerswijk, 40 - 400 na Christus
Op de 'Tabula Peutingeriana' staan de belangrijkste wegen van het Romeinse Rijk aan het begin van de vierde eeuw na Christus. Onder de 'R' van...
Artistieke impressie van de hand van Paul Becx (Mierlo) van het crematieritueel in het Laat-Romeinse grafveld in de Uitvindersbuurt. Copyright Gemeente Ede
Laat Romeinse bewoning in Ede
In de Romeinse tijd was de Rijn de grens (Limes) van het Romeinse rijk. Ten zuiden van de Rijn bevond zich het Romeinse rijk. Op...
1928. Tijdens de opgravingen op de Ginkelse Heide te Ede o.l.v. kapitein H.J. Bellen. V.l.n.r. notaris W.F.J. Fischer; zoon van kapitein H.J. Bellen; zoon van W.F.J. Fischer; dochter van kapitein H.J. Bellen; H. Staf (rentmeester met strohoed); zittend in de kuil: kapitein H.J. Bellen; naast H. Staf staan boswachter P. Koudijs en W.F.C.H. Graaf Bentinck, heer van Kernhem. De gravers zijn vader en zoon Van Steenbeek (foto: archief Historisch Museum Ede).
Kapitein Bellen
De man die zich voor de Tweede Wereldoorlog heeft beziggehouden met het opgraven van grafheuvels in Ede en omstreken, was kapitein Bellen.
Beelden bij de Grote Molenstraat geven een impressie van hoe de weg gebruikt werd in de Romeinse tijd (Bron: Peter van den Broeke)
Romeinse weg tussen Driel en Elst
Wie vandaag de dag de Grote Molenstraat tussen Driel en Elst volgt, treedt in de voetsporen van tientallen generaties weggebruikers. De eersten waren de Romeinse...
Koningstraat Beuningen
Op resten van de zuidelijke Limes-route
De Koningstraat is aangelegd door Frankische koningen op de resten van oude Romeinse wegen. We hebben het wat de Romeinen betreft dan over de zuidelijke...
Geldermalsen Kalenberg kledingspeld Hondsgemet. Bron: ACVU/ADC
Romeinen aan de Linge
Tussen Meteren en Geldermalsen zijn omvangrijke resten gevonden van Romeinse en Bataafsche nederzettingen.
De Liburna op het water © Wil Gipman
De Liburna in Millingen
Millingen lag in de Romeinse tijd net achter de Waal en de Rijn, in de luwte van de Limes, de noordgrens van het Romeinse rijk....
Grafheuvel bij Warnsborn. Foto: www.arneym.nl – Jan de Vries
Grafheuvels Warnsborn, circa 2500 voor Christus
De grootste grafheuvel van Noordwest-Europa ligt in Arnhem. De Meelworstenberg is aan haar naam gekomen door het middagmaal van de archeologische opgravers in 1947.
Een nederzetting uit de prehistorie
De eerste bewoners in de streek
Het rivierengebied is van oudsher een streek met veel water. Het hoort bij de delta van de Rijn. We moeten ons voorstellen,...
Soms duurt het even voor een archeoloog weet wat hij of zij gevonden heeft: dit zijn fragmenten van een ijzeren mes. Niet in een oogopslag te herkennen!
Opgegraven!
Tijdens de restauraties van de 20e eeuw werden veel archeologische vondsten gedaan. Nog steeds worden bij elke verbouwing opgravingen gedaan. En...
Rattentoren Roermond
De rattentoren
De bakermat van Gelderland is groot, maar het hertogdom Gelre was nog veel groter. Een deel van Limburg en Duitsland behoorden ooit ook tot Gelre....
Buren met op de voorgrond de opgraving aan de Blatumsedijk. Ligt hier misschien Villa Buria? Bron: Arcadis
Villa Buria teruggevonden?
Lang is gedacht dat Buren ook vóór de aanleg van de stad, aan de stadskant van de Korne ligt. Dit verandert als archeologen in 2000...
Opgravingen in Schuytgraaf in Arnhem (Bron: schuytgraaf.nl)
Verborgen militair erfgoed
In Gelderland zijn verschillende sporen te vinden van de Tweede Wereldoorlog. Vooral de Operatie Market Garden en de verdediging die daarna nog nodig was, heeft...
De Godenpijler
Romeinse Godenpijler
Op vrijdag 22 februari 1980 doen archeologen in Nijmegen bij opgravingen aan het Kelfkensbos een ontdekking die van grote betekenis blijkt te zijn voor stad...
Oude gewassen in de Romeinse tuin © Stichting Boomgaard De Steenen Camer
Romeinse tuin
Uit historische gegevens is gebleken dat de Limes, de grens van het grote Romeinse Rijk, van ca. 70 tot 300 na Christus, precies over het...
IJzersleuven op het Rozendaalscheveld. De sleuf is de centrale smalle groene baan die van rechtsonder naar linksboven loopt. Het is de heide die op de schrale walletjes (het uitgegraven materiaal) ter weerszijden van de sleuf groeit.
Eerste bewoners
Ruim honderd vindplaatsen zijn het bewijs dat in het gebied van de Gemeente Rheden al vroeg bewoning heeft plaatsgevonden. De oudste gaan waarschijnlijk terug tot...
Het menu van een jager verzamelaar
Ede in de steentijd
In de vroege prehistorie woonden er al mensen in het gebied dat nu de gemeente Ede wordt genoemd. Het waren groepen rendierjagers die door een...
Rondeel © Slot Loevestein
Rondeel
In de slotgracht, aan de voet van dit bastion zijn de resten van een rondeel te zien. Een rondeel is een halfrond bolwerk van waaruit...
Standvoetbeker met visgraatversiering (3000-2800 v. Chr.), reconstructie vervaardigd door de auteur
Veluwse klokbekers
Veluwse klokbekers staan niet op zichzelf, maar zijn het product van een lange ontwikkeling, die in een groot deel van Europa varianten kent. Globaal begint...
Tekening van de villa over de opzet van het park Grote Aalst. Op deze afbeelding zie je in rood de sporen die zijn opgegraven. In het midden van het park staan de bomen op een verhoogd terrein. Zo kunnen de boomwortels de archeologische resten van het hoofdgebouw niet beschadigen. Er zijn verschillende soorten bomen geplant, zoals ook in de Romeinse tijd de gewoonte was. Het (bijna) rechthoekig pad om het middenterrein heeft de vorm van de omheining van het villaterrein, maar dan kleiner.
Romeinse villa Keizershoeve
Het park van 'De Grote Aalst' is aangelegd in 2012, maar de geschiedenis ervan gaat meer dan 2000 jaar terug. Het park...
Opgraving van Romeinse gracht
Romeinse muur met grachten
In de 4e eeuw na Christus stond op de Valkhofheuvel een versterkte nederzetting. Deze besloeg een oppervlak van ongeveer vijf hectare...
Impressie crematieritueel Ede Romeinse tijd. Copyright gemeente Ede
Germanen aan de Limes
Ten noorden van de grens van het Romeinse Rijk (limes) ontwikkelde zich in de eerste eeuwen na Chr. een aantal grote, bloeiende nederzettingen. Archeologische vondsten...
Godenpijler
Godenpijler
Bij opgravingen op het Kelfkensbos in 1980 twee blokken gevonden van een groot kalkstenen monument dat rondom is versierd met gebeeldhouwde reliëfs. De meeste reliëfs...
Op de bodem van de kasteelvijver werden Jacobakannetjes aangetroffen: drinkkannetjes van omstreeks 1400. © Collectie Geldersch Landschap & Kasteelen, Arnhem.
Rondreizende graven en hertogen
Reinoud I, graaf van Gelre, staat te boek als de stichter van kasteel Rosendael. In 1314 wordt Rosendael voor het eerst vermeld, en wordt vastgelegd...
Historische Tuinderij Lent archeologiecollectie
De tenenzuigers
In september 2000 kwam aan de Steltsestraat in Lent onverwacht een grafveld uit de 7e-6e eeuw voor Chr. aan het licht. De ontdekker was een...
Personeel aan het werk in een ijzergieterij in Deventer
IJzer in Gelderland
De Veluwe werd vroeger gebruikt als ijzerwingebied. Hier kwamen duizenden kilo's ijzererts uit ijzeroer en klapperstenen.
Gedenksteen van Barbarossa © Museum Het Valkhof
Gedenksteen van Barbarossa
Bij de herbouw van de burcht in 1155 liet keizer Frederik Barbarossa deze gedenksteen aanbrengen. Daarin wordt vermeld dat Barbarossa 'in gelijkwaardige en luister' herstelde...
Graven naar grafheuvels, project universiteit Leiden, 207.
Grafheuvels
Het landschap van Gelderland is voor een belangrijk deel gevormd tijdens de voorlaatste ijstijd, zo'n 150.000 jaar geleden. Landijs vanuit het noorden zorgde toen voor...
Overzicht van een aantal plattegronden van boerderijen. Uit: Ede vol Erven
Romeinse nederzetting Veldhuizen
Het opgravingsterrein Veldhuizen is ontdekt door amateurarcheoloog Ed Zuurdeeg bij aanleg van de nieuwbouwwijk in de jaren 60. Vlak voordat de bouw begon, zijn verschillende...
Klokbeker © Voerman Museum
Kindergraf in Hattem uit de steentijd
4000 jaar geleden overleed er een jongen. Zijn graf is in 2014 teruggevonden door archeologen. Hij is begraven in Hattem en zijn ouders gaven hem...
De loden Lady
De loden Lady
Gevonden in de drukke Nijmeegse Burchtstraat in 2001: de leeggeroofde loden sarcofaag (grafkist) én het skelet van een rijke dame uit de vierde eeuw na...
Afb. 1 Vuurstenen werktuigen van de rendierjagers. Foto: RCE
De oudste bewoners - Jagers en verzamelaars in Barneveld
In de Oude Steentijd/Paleolithicum, duizenden jaren geleden, trokken kleine groepjes jagers/verzamelaars onder zeer koude omstandigheden rond op zoek naar wild en schaarse eetbare wortels en...
Kasteel Hernen oude prent
Veldoven bij kasteel Hernen
Van groot belang voor de bouwgeschiedenis van kasteel Hernen zijn de veldovens. Deze liggen ongeveer 600 meter ten noordoosten van de burcht. In 2002 vonden...
Romeinenfestival in Nijmegen
Nijmegen, oudste stad van Nederland
Nijmegen wordt over het algemeen beschouwd als de oudste stad van Nederland. Helemaal vast staat dit niet, en uiteraard zijn er meer Nederlandse steden die...
Celtic Fields met IJzertijdboerderij. Bron: Collectie Gemeentearchief Ede, nr GA GA40818
Een vruchtbaar schaakbord
In de laatste eeuwen voor het begin van onze jaartelling, de ijzertijd, groeide de bevolking in Ede in snel tempo. Het eten voor al die...
Urn uit een grafheuvel in Nijmegen © Museum Het Valkhof
Prehistorie
Deze tekening geeft de situatie weer rond 1000 voor Christus. Het gebied van de Valkhofheuvel en het aangrenzende Kelfkensbos werd gebruikt als begraafplaats. In de...
Opgravingen van de slakkenhoop in 1956
Slakkenhoop Orderbos
Een slakkenhoop is feitelijk gewoon een afvalberg. Slakken zijn de resten gesmolten gesteente die overblijven na ijzerwinning. Op de Veluwe zijn tientallen slakkenhopen aangetroffen. Uit...
Veluwse klokbeker uit de Nieuwe Steentijd. Foto: Rijksmuseum van Oudheden, Leiden.
Grafheuvels in Ede
De vroege bewoners van de Veluwe worden naar de vorm van het aardewerk dat zij maakten aangeduid als leden van de Trechterbekercultuur. Dit zijn de...
Kasteel van Culemborg rond 1650 op stadsplattegrond van Blaeu
Het kasteel van Culemborg
De fundamenten van het kasteel bevinden zich in de Kasteeltuin. Nu staat alleen nog een zestiende-eeuwse muur overeind. Op de plattegrond die Joannes Blaeu rond...
Munt van Karel de Grote
Vroeg middeleeuwse munten
De stad Nijmegen is nauw verbonden met Karel de Grote. Deze haast legendarische middeleeuwse vorst had een palts - een luxe ...
Opgravingsplattegrond van de Klepperheide. Bron: Cor van den Heuvel
Sporen van de Romeinen, de Romeinse villa Klepperheide
In de jaren zeventig van de vorige eeuw werd in Druten-Klepperheide een antiek complex gevonden. Rond 70 na Christus, na de...
Op het verhoogde stuk tussen de greppels liep de weg die langs de wachttoren ging. Rechts was de fundering van de toren, links de weg (Bron: Flip van Doorn)
Wachtpost Heumensoord
De wachtpost Heumensoord was een laat-Romeinse wachttoren. De toren lag aan de weg van Cuijk naar Nijmegen om Frankische invallen te voorkomen. Tegenwoordig is deze...
Opgraving in 2006. Proefsleuven aan de Kerkweg in Spankeren © RAAP
Boeren in Spankeren
Spankeren is een agrarisch dorp waar in 2016 nog volop geboerd wordt. Dat is eigenlijk altijd zo geweest. Al ver voor onze jaartelling, toen deze...
Romeinse helm
Nederzettingen in en om Doetinchem
De nederzettingsgeschiedenis van Doetinchem en omgeving begint in de tijd dat de mensen die in plaats van door jacht en het verzamelen van voedsel overgingen...
Vooraanzicht van Huys te Schengen
Heerlijkheid Beek
Heerlijkheid Beek is een fraaie, op een steile heuvelrand gelegen landstreek met een grote afwisseling van loof- en naaldbos en bouw- en weiland. Daarnaast zijn...
Sleutel uit Passewaay
Bataven in Passewaaij
Vanaf 400 v. Chr. wonen er Kelten in onze omgeving. Ergens tussen 50 en 12 v. Chr. is de stam van de Bataven hier binnengekomen....
Romeinse beker met kerfbandversiering
'Vechtlustige ruige roodharigen'
In de Romeinse tijd staan in het huidige Culemborg nederzettingen van 'vechtlustige ruige roodharigen'. Zo noemt de Romeinse geschiedschrijver Tacitus de Bataven. Volgens hem hebben...
urnen grafveld Krachtighuizen
Grafveld Krachtighuizen
In 1925 is door de bekende Puttense kunstenaar en amateur-archeoloog Jo Bezaan in Krachtighuizen een grafveld ontdekt uit de Merovingisch-Karolingische tijd (550-800). Onderzoek door prof....
Een grafheuvel bij Garderen, naast de Hoge Boeschoterweg
De grafheuvels bij Garderen
Wie rond Garderen door de bossen dwaalt, kan zich nauwelijks voorstellen dat 150 jaar geleden het gebied uit een bijna eindeloze heide bestond. In plaats...
Romeinse vondst Ekershof - insigne. Bron: Stichting Tremele
Ekershof
In 2011 werden op de Ekershof tijdens de aanleg van het nieuwe dorpshart zeer bijzondere archeologische vondsten gedaan. ...

Inschrijven nieuwsbrief

Contactgegevens

Erfgoed Gelderland
team mijnGelderland
Westervoortsedijk 67-D
6827 AT Arnhem

T 026-3521690
E info@mijngelderland.nl