Nieuwe Waallandschappen met oude wortels De Waal als toekomstopgave, Werken aan een nieuw Waallandschap 3

Bij de aanleg van de nevengeul bij Lent is veel archeologisch onderzoek gedaan. Daarbij werden delen van het verdwenen fort Knodsenburg blootgelegd, zoals hier te zien op een vogelvlucht uit 1668, helemaal onderaan. © Via Collectie Gelderland, Museum het Valkhof De aanleg van de nevengeul bij Lent rond 2015. © Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Siebe Swart CC-BY-SA 3.0 In het Weurtsch Straatje zijn autochtone bomen en struiken gevonden – zoals deze Spaanse Aken - die karakteristiek zijn voor de oorspronkelijke ooibossen in de uiterwaarden. © Robert Ceelen Dit is een Brede ereprijs en Stijve steenraket, een plantensoort die oorspronkelijk uit Midden-Duitsland en de Alpen komt. © Flora Batava van Jan Kops en Frederik van Eeden uit 1885, WUR library Special Collections Werkzaamheden in de uiterwaarden voor Ruimte voor de Rivier en natuurontwikkeling, hier aan het Pannerdensch kanaal. Foto Ruben Smit. © Beeldbank Rijkswaterstaat, Ruimte voor de Rivier, Ruben Smit Lang waren steenfabrieken beeldbepalend voor het rivierenlandschap, zoals deze fabriek bij Druten. Samen met Staatsbosbeheer bekijkt Rijkswaterstaat welke steenfabrieken behouden kunnen blijven. © Beeldbank Rijkswaterstaat, Afdeling Multimedia
Vanaf 1990 zijn veel uiterwaarden opnieuw ingericht voor nieuwe natuur en ruimte voor de rivier. Zo is het uiterwaardenlandschap de afgelopen 25 jaar langzamerhand ingrijpend veranderd. Bijzondere planten en dieren komen weer terug. De laatste jaren is daarbij ook steeds meer aandacht voor het historische uiterwaardenlandschap.

Deze tekst maakt onderdeel uit van de special Verbeelding van de Waal, De Waal als toekomstopgave, thema Werken aan een nieuw Waallandschap

Klimaatverandering

Eind jaren negentig werd steeds duidelijker dat de hoogwaters van 1993 en 1995 niet op zichzelf stonden, maar het gevolg waren van klimaatverandering. Om op toekomstige klimaatverandering in te spelen is daarna een nieuwe ronde rivierplannen tot stand gekomen, het Deltaprogramma Grote Rivieren en het tweede Hoogwaterbeschermingsplan. Die nieuwe plannen bestaan niet alleen uit ‘traditionele’ maatregelen, zoals dijkversterking en ruimte voor de rivier, maar bevatten ook nieuwe benaderingen, zoals de aanleg van brede (gecontroleerd overstroombare) klimaatdijkent. Zo moet voorkomen worden dat bijvoorbeeld cruciale infrastructuur bij een eventuele dijkdoorbraak onder water loopt en dat de evacuatie goed op orde is.

Lent

Langs de Waal zijn veel Ruimte-voor-de-Rivierprojecten uitgevoerd. Veel kribben zijn verlaagd, verwijderd of vervangen door zogenaamde langsdammen. Zo kan het water bij hoge waterstanden sneller worden afgevoerd. Bij de Millingerwaard en Munnikenland zijn de uiterwaarden verlaagd en zijn nevengeulen aangelegd. Het bekendste en meest ambitieuze project langs de Waal was de aanleg van een drie kilometer lange nevengeul en de dijkteruglegging bij Lent. Dat project was nodig, omdat de Waal tussen Lent en Nijmegen een scherpe bocht maakte en het rivierbed erg nauw was. Bij hoogwater stuwde deze flessenhals het water hoog op. Voor het project moesten delen van het oude Lent worden afgebroken, wat aanvankelijk tot verzet leidde. Maar anders dan in Brakel, dertig jaar eerder, is in de plannen voor Lent veel rekening gehouden met archeologie, landschap en natuur, én met de belangen van de bewoners. De aanleg van de nevengeul – Spiegelwaal genaamd - werd gecombineerd met nieuwbouw en recreatie. Het zorgde ervoor dat Nijmegen en Lent zich weer meer op de Waal zijn gaan richten.

Aandacht voor historisch rivierlandschap

Tot de jaren negentig werden veel uiterwaarden gebruikt als landbouwgrond. Oorspronkelijk was dat agrarische (mede-)gebruik kleinschalig en divers. De uiterwaarden werden in de zomer niet alleen gebruikt als weide- en hooiland, maar ook voor de teelt van onder meer wilgen, riet en populieren. Op perceelsgrenzen stonden vaak heggen. Er lagen verhoogde wegen en oude dijkjes. Na de Eerste Wereldoorlog verdwenen heggen en andere landschapselementen langzaam uit het landschap, onder meer door modernisering van de landbouw. Ook na 1990, toen in veel uiterwaarden natuur werd ontwikkeld, stond het kleinschalige cultuurlandschap geregeld onder druk. Door de aanleg van nevengeulen en de aandacht voor waterveiligheid, werden veel landschapselementen verwijderd; die hielden het water immers tegen. In 25 jaar tijd is het rivierenlandschap veranderd. Tegelijkertijd bracht deze aanpak ook de oudere natuurkrachten weer terug, die het historische uiterwaardenlandschap tot 1850 mede hadden vormgegeven, voordat Rijkswaterstaat was begonnen met de normalisatie van de Waal. De laatste jaren is er groeiende aandacht voor cultuurhistorie in de uiterwaarden. Oude cultuurlandschappen kunnen ook ecologisch interessant zijn. In het Weurtsch Straatje, een van oorsprong middeleeuwse veedrift in de Beuningse Uiterwaarden, zijn autochtone bomen en struiken gevonden – zoals deze Spaanse Aken - die karakteristiek zijn voor de oorspronkelijke ooibossen in de uiterwaarden, maar die nu bijna overal verdwenen zijn. In de Ooijpolder is de afgelopen jaren samen met boeren hard gewerkt aan landschapsherstel en de aanleg van wandelpaden. Staatsbosbeheer – de grootste terreinbeheerder van de uiterwaarden – heeft in 2013 met Rijkswaterstaat afspraken gemaakt over het behoud en herstel van heggen.

Bronnen

  • Heezik, A. van. 2007. Strijd om de rivieren. 200 jaar rivierenbeleid in Nederland. HNT Historische producties / Rijkswaterstaat, Den Haag.
  • www.ruimtevoorderivier.nl
  • www.deltacommissaris.nl
  • www.waalweelde.nl
  • www.dwaalfilm.eu
  • Staatsbosbeheer en Rijkswaterstaat. 2013.
  • Heggen langs de grote rivieren Aanpak bestaande heggen in het programma inhaalslag Stroomlijn van Rijkswaterstaat. Tijs Kurstjes en Willem Overmars en Alphons van Winden. 2008.
  • Inrichtingsplan Buiten Ooij-Stadswaard-Oude Waal. Terra Incognita, Bureau Stroming, SAB en Alterra. 2009.
  • Handreiking Ruimtelijke Kwaliteit voor de Waal Van Spijk tot Woudrichem inclusief de Bovenrijn. In opdracht van Provincie Gelderland, Ministerie van Verkeer en Waterstaat en het Ministerie van VROM. Robert Ceelen. 2015.
  • Quick scan cultuurhistorische Landschapselementen Beuningse uiterwaarden – inventarisatie en advies. Provincie Gelderland. De Bruin, D. e.a. 1987.
  • Plan Ooievaar. De toekomst van het rivierengebied. Stichting Gelderse Milieufederatie, Arnhem.

Auteur: Overland, in opdracht van De Bastei, Nijmegen.



Links

Afb Nijmegen in 1668
Afb Nevengeul Lent
Afb Graafmachine
Afb Steenfabriek Druten
Afb Steenraket
Afb Spaanse aken in Weurtsch straatje

Locatie


Reageer op dit verhaal

Stuur hier een reactie op bovenstaand verhaal. Je hoeft niet per sé in te loggen bij Disqus, een bijdrage leveren als gast is ook mogelijk. Vul wel altijd een e-mailadres in. Aanvullende afbeeldingen plaatsen, kan ook, mits rechtenvrij.

comments powered by Disqus

Inschrijven nieuwsbrief

Contactgegevens

Erfgoed Gelderland
team mijnGelderland
Westervoortsedijk 67-D
6827 AT Arnhem

T 026-3521690
E info@mijngelderland.nl