Kerkscheuring in Kootwijk en Voorthuizen Doleantie in 1886

Ds. Jan Hendrikus Houtzagers in de studeerkamer van de Kootwijkse pastorie. Collectie Gemeentearchief Barneveld De gereformeerde kerk van Kootwijk in de jaren ’50 van de vorige eeuw. Het gebouw werd in 1919 in gebruik genomen. Collectie Gemeentearchief Barneveld Mr. dr. Willem van den Bergh (1850 – 1890) was tijdens de Doleantie predikant in Voorthuizen. Collectie Gemeentearchief Barneveld De hervormde kerk van Voorthuizen ging op 4 februari 1886 in doleantie. Collectie Gemeentearchief Barneveld De pastorie van Voorthuizen in de Kerkstraat. Collectie Gemeentearchief Barneveld De pastorie van Voorthuizen in de Kerkstraat. Collectie Gemeentearchief Barneveld De eerste gereformeerde kerk van Barneveld in de Nieuwstraat werd in 1888 ingewijd.  Deze gemeente ging in september 1887 in doleantie. Collectie Gemeentearchief Barneveld
In de negentiende eeuw was een groot deel van de Nederlandse bevolking godsdienstig. Het grootste deel daarvan, zeker op de Veluwe, was aangesloten bij de Nederlandse Hervormde Kerk. Dit kerkgenootschap stond door de invoering van het Algemeen Reglement in 1816 sterk onder invloed van de overheid.

Verschillende groepen mensen waren van mening dat de manier van preken en de theologische uitgangspunten binnen deze kerk te modern en te burgerlijk waren. De negentiende eeuw kenmerkte zich door enkele splitsingen vanaf de gevestigde kerkelijke structuren. De twee grootste afsplitsingen kennen we onder de namen de Afscheiding van 1834 en de Doleantie van 1886.

Ds. Houtzagers in Kootwijk

De kleine hervormde gemeente in het Veluwse zanddorp Kootwijk was vanaf 1868 al zonder predikant. Predikanten uit de omgeving gingen regelmatig in de kerkdiensten voor. Op andere momenten werden er ook huisbijeenkomsten  georganiseerd, waarin zogenoemde oefenaars voorgingen. De godsdienstige beleving van de inwoners van het gebied werd steeds orthodoxer en men ging zich steeds minder thuisvoelen in de hervormde kerk. Hierdoor dreigden diverse kerkleden uit het uitgestrekte gebied naar andere gemeenten over te gaan.In 1884 werd een beroep uitgebracht op de aanstaande predikant Jan Hendrikus Houtzagers. Hij had echter aan de Vrije Universiteit in Amsterdam theologie gestudeerd en mocht daarom niet als predikant worden aangesteld in de hervormde kerk. Toch werd hij beroepen en nam hij dit beroep in januari 1886 aan. Het classicale kerkbestuur was het hier niet mee eens en schorste de hele kerkenraad.

Nederduits Gereformeerde Kerken

Op 2 februari 1886, werd officieel gebroken met de kerkbesturen van de Nederlandse Hervormde Kerk en was de eerste plaatselijke gemeente in doleantie. Alle leden van de gemeente stemden in met deze keuze. Bij dit alles werd de Kootwijkse gemeente behoorlijk geholpen door enkele predikanten uit de omgeving, met name door ds. Vlug uit Nijkerk en ds. Van den Bergh uit Voorthuizen. Kort na Kootwijk volgden meer gemeenten dit voorbeeld en zo ontstond het kerkverband van de Nederduits Gereformeerde Kerken.

Voorthuizen en ds. Van den Berg

In 1884 was mr. dr. Willem van den Bergh als predikant begonnen in de hervormde gemeente. Hij had nauwe contacten met dr. Abraham Kuyper en was medestander van diens ideeën. Door de kerkelijke ontwikkelingen in 1885 was hij en met hem de kerkenraad van Voorthuizen overtuigd dat het niet langer goed ging in de hervormde kerk. In september 1885 werd al een voorlopig besluit genomen tot losmaking, maar dat werd nog niet openbaar gemaakt. Op 4 februari 1886 ging ook Voorthuizen in doleantie.

Vervolg

Ook in andere delen van Nederland kreeg deze "herstelbeweging" vat op vele gelovigen. Veel meer kerken gingen in doleantie en uiteindelijk ontstond er een groot nieuw kerkverband. Hiermee had een tweede grote stroom orthodoxe gelovigen zich van de Nederlandse Hervormde Kerk afgekeerd. Beide stromen vonden elkaar na enkele jaren en daardoor ontstond uit een samenvoeging in 1892 de Gereformeerde Kerken in Nederland.

Auteur: Peter van Beek

Meer lezen

R.P. Zijp, Anderhalve eeuw gereformeerden, 1834-1984. Utrecht 1984.
J.C. Rullmann, De Doleantie in de Nederlandsche Hervormde Kerk der XIXe eeuw. Amsterdam 1916.
F. Rozemond e.a., Van Kerkje op de Brink naar Kerkje op de Heuvel: gereformeerden in Kootwijk. In: Kootwijk, een parel in het zand. De geschiedenis van een Veluws dorpje. Schaffelaarreeks 28. Barneveld 2000.
F. Rozemond e.a., De geschiedenis van de Gereformeerde kerk. In: Voorthuizen … veel vertier en eenen tamelijken bloei. De geschiedenis van een dorp aan de rand van de Veluwe. Schaffelaarreeks 50. Barneveld 2009.

Erop uit

  • Museum Nairac
  • Kootwijk met de hervormde kerk en het gereformeerde kerkje

Locatie

Vond u dit artikel nuttig?
Ja Nee

Reageer op dit verhaal

Stuur hier een reactie op bovenstaand verhaal. Je hoeft niet per sé in te loggen bij Disqus, een bijdrage leveren als gast is ook mogelijk. Vul wel altijd een e-mailadres in. Aanvullende afbeeldingen plaatsen, kan ook, mits rechtenvrij.

comments powered by Disqus

Inschrijven nieuwsbrief

Contactgegevens

Erfgoed Gelderland
team mijnGelderland
Westervoortsedijk 67-D
6827 AT Arnhem

T 026-3521690
E info@mijngelderland.nl