Stad der Provincie, vanaf 1817 Centrum van bestuur en rechtspraak

17a Provinciehuis mei 2008 Cor Bekink 27 17b Gouvernementsgebouw GA1501 860 17c Paleis van justitie 1860 Ga GM 08524 17d Koepelgevangenis poort 2005
In 1817 werd Arnhem officieel de hoofdstad van Gelderland in het nieuwe Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. Een al bijna driehonderd jaar bestaande traditie werd daarmee bevestigd. Dat gold ook voor de rechtspraak. In 1827 werd in de wet vastgelegd dat het provinciale gerechtshof in Arnhem zou blijven zetelen. Ook de lagere kanton- en arrondissementsrechtbank zou in de stad haar taken uitoefenen.

De oude en vervallen Prinsenhof was in 1804 al ingeruild voor een nieuw Gouvernementsgebouw. De uitdijende rechterlijke macht kreeg een onderkomen in het uit 1838 stammende Paleis van Justitie. Na de oorlogsverwoestingen verrezen op en bij de Markt een geheel nieuw Huis der Provincie en een modern rechtbankgebouw.

In de negentiende eeuw ontwikkelde Arnhem zich verder als provinciaal centrum van bestuur en rechtspraak. Daarmee versterkte de stad haar karakter van ambtenarenstad. Niet voor niets staan Arnhemmers bekend als wat afstandelijk. Het gezegde 'doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg' zou in Arnhem ontstaan kunnen zijn.

In 1917 bleek sloop van het negentiende-eeuwse gouvernementsgebouw onvermijdelijk. Zeven jaar later opende de minister het nieuwe provinciehuis, een neorenaissancegebouw, waar de toekomstige generaties nog lang van zouden moeten kunnen genieten. Het mocht niet zo zijn. In de septemberdagen van 1944 lag het provinciehuis midden in de frontlinie. Met desastreuze gevolgen. Geen herbouw, maar een nieuw onderkomen werd na de oorlog het doel. Het zuidelijke gedeelte van de binnenstad en dan met name de Markt veranderde enorm. Gezichtsbepalend werd het Huis der Provincie dat op 11 september 1954 onder grote belangstelling door koningin Juliana werd geopend. De bewogen geschiedenis werd vereeuwigd in de poortwanden met de tekst 'door aards geweld terneergebracht, wat God herstelt, heeft groter kracht'. De combinatie van kunst en architectuur maakte dit Huis geen veredeld kantoor- en vergadergebouw, maar een marmeren paleis van Scandinavische schoonheid. Anderen spraken liever smalend van een bunker of een transformatorhuis.

Inmiddels is het Huis der Provincie een rijksmonument, werken er rond de 1500 ambtenaren, zodat nieuwe provinciale gebouwen als Prinsenhof, Rijnstate en Marktstate de herinnering aan de vooroorlogse Markt volledig hebben vervaagd. Het stadspaleis 'Huize Anderlecht' met tennisbaan, waar de Commissaris van de Koningin woonde, werd aan de westkant ingeruild voor woningen en winkels voor groente- en fruithandelaren. De levendige weekmarkt verdween midden jaren zestig naar het Kerkplein. Op de Markt strijden nu de automobilisten, gecoacht door Arnhemse daklozen, dagelijks om een parkeerplaats. Met het Paleis van Justitie, het Gelders Archief, het Openbaar Ministerie en het in 1968 geopende stadhuis is dit stukje Arnhem nog steeds het politiek-bestuurlijk en juridisch centrum. De komende jaren zal de discussie weer oplaaien of renovatie dan wel nieuwbouw van een aantal bestuurlijke gebouwen de beste oplossing is.

Recht en Straf

De Arnhemse stadsarchitect Anthonie van Aytink van Falckenstein ontwierp in 1838 voor de rechtbank een neoclassicistisch gebouw met twee vooruitspringende zijgevels. Het gebouw werd vrijwel totaal verwoest tijdens de Slag om Arnhem. Eén van de afgebroken ingangszuilen, de meest rechtse, werd het Airbornemonument. Op de achtergrond mist de Walburgiskerk haar linkertoren. Die was op 8 november 1854 ingestort bij slecht uitgevoerd restauratiewerk.

Naast het Huis van Bewaring bij de Markt beschikte Arnhem vanaf 1886 over een strafgevangenis. De Koepelgevangenis, tegenwoordig de Penitentiaire inrichting De Berg, is net als de gevangenissen in Breda en Haarlem gebouwd volgens het panoptische principe: cellen zijn aangebracht langs de buitenwand van een koepelvormige hal. In 1991 kwam er in Arnhem-Zuid een moderne gevangenis bij, die door haar uiterlijk al snel de 'Blue Band-Bajes' werd genoemd.

Herinneringsplaatsen:

  • Paleis van Justitie
  • Galgenberg


Locatie


Reageer op dit verhaal

Stuur hier een reactie op bovenstaand verhaal. Je hoeft niet per sé in te loggen bij Disqus, een bijdrage leveren als gast is ook mogelijk. Vul wel altijd een e-mailadres in. Aanvullende afbeeldingen plaatsen, kan ook, mits rechtenvrij.

comments powered by Disqus

Inschrijven nieuwsbrief

Contactgegevens

Erfgoed Gelderland
team mijnGelderland
Westervoortsedijk 67-D
6827 AT Arnhem

T 026-3521690
E info@mijngelderland.nl